Cần bảo đảm lợi ích hài hòa giữa bên mua và bên bán điện tái tạo

Khi hợp đồng đã ký, điện đã phát…

Hàng loạt doanh nghiệp năng lượng tái tạo đang rơi vào vòng xoáy tài chính khi việc thanh toán tiền điện bị kéo dài. Điều đáng nói, đây không phải là rủi ro thị trường, mà đến từ chính bên mua điện duy nhất – Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

Tại nhiều vùng nắng gió của Tổ quốc – nơi từng rộn ràng tiếng máy vận hành, tấm pin tỏa sáng – nay là sự lo âu, áp lực chồng chất của những doanh nghiệp điện sạch đang chật vật vì không được thanh toán đúng hạn. EVN – đơn vị độc quyền mua điện – đang nợ hàng nghìn tỷ đồng tiền điện đã phát từ các nhà máy điện mặt trời, điện gió. Trong khi nhà đầu tư oằn lưng gánh lãi vay, trả nợ thiết bị, chi trả lương cho người lao động, thì nguồn thu hợp pháp, đúng hợp đồng lại bị đình trệ.

Khi để doanh nghiệp rơi vào cảnh “giao hàng mà không được trả tiền”, tạo ra tiền lệ xấu cho thị trường năng lượng. Tuy nhiên sự minh bạch, đúng cam kết mới chính là nền móng để phát triển.

Doanh nghiệp điện tái tạo vừa bị treo giá, lại bị treo thanh toán

Theo phản ánh từ Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam (VCEA) và nhiều chủ đầu tư điện mặt trời, hiện nay EVN đang chậm thanh toán tiền điện kéo dài từ 3 đến hơn 6 tháng, với số tiền lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Đây là tiền điện đã phát lên lưới – có hóa đơn, có chỉ số công tơ, có biên bản nghiệm thu – nhưng vẫn chưa được chi trả.

Trong khi đó, hầu hết các nhà máy điện tái tạo đều đầu tư theo hình thức vay vốn ngân hàng, tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao. Việc EVN chậm thanh toán khiến doanh nghiệp rơi vào khủng hoảng dòng tiền, không có khả năng trả nợ đúng hạn, nguy cơ bị ngân hàng đưa vào danh sách nợ xấu. Không ít dự án phải tạm ngừng hoạt động, cắt giảm nhân sự, trì hoãn bảo trì kỹ thuật – kéo theo hệ lụy lớn cho người lao động và chuỗi cung ứng năng lượng.

EVN viện dẫn lý do là tình hình tài chính khó khăn, giá nhiên liệu tăng, chênh lệch tỷ giá lớn, khiến tập đoàn lỗ hàng chục nghìn tỷ đồng trong năm 2022 và 2023. Tuy nhiên, “cái sai không thể đổ cho cái khó”. Trong các hợp đồng mua bán điện (PPA) đã ký, trách nhiệm thanh toán được quy định rõ ràng. Doanh nghiệp không thể viện lý do “lỗ” để không trả lãi ngân hàng, thì EVN cũng không thể viện lý do “thua lỗ” để trì hoãn thanh toán cho nhà đầu tư.

Cơ chế độc quyền – một nút thắt …

Hiện nay, EVN vẫn là đơn vị mua điện duy nhất trên thị trường. Điều này khiến toàn bộ doanh nghiệp điện gió, điện mặt trời rơi vào thế bị động tuyệt đối. Không có cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), không có thị trường cạnh tranh thực sự, nhà đầu tư không có quyền chọn “người mua”, mà chỉ biết trông đợi vào một EVN “nếu có tiền sẽ thanh toán”.

Việc EVN vừa kiểm soát lưới truyền tải, vừa là đơn vị phân phối, vừa là người duyệt kế hoạch phát điện – lại vừa là người trả tiền – tạo ra một cơ chế “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, đầy rủi ro cho bên còn lại.

Chậm thanh toán, nhưng doanh nghiệp không có quyền phạt. Lỗi từ EVN, nhưng nhà máy vẫn phải vận hành đúng cam kết. Đây là một hình thức rủi ro một chiều, đi ngược lại các nguyên tắc thị trường.

Một cú hích chính sách – Vì tương lai xanh quốc gia

Để tháo gỡ nút thắt hiện tại, cần một gói giải pháp đồng bộ. Trước hết, EVN cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán đối với các nhà máy đã phát điện và nghiệm thu. Trong trường hợp khó khăn tài chính, các cơ quan quản lý cần có cơ chế hỗ trợ tạm thời, như bảo lãnh thanh toán hoặc tái cấu trúc dòng tiền.

Đồng thời, cần đẩy nhanh triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), cho phép doanh nghiệp năng lượng tái tạo tiếp cận khách hàng lớn, giảm phụ thuộc vào một người mua duy nhất. Về dài hạn, thị trường điện cần được cải cách theo hướng cạnh tranh minh bạch, từng bước xóa bỏ độc quyền mua điện.

Muốn khơi nguồn năng lượng cho tương lai, điều kiện cần đầu tiên không phải là thêm nhà máy, thêm tấm pin, mà là thêm sự công bằng, minh bạch và một lời cam kết đúng hẹn.