Kỳ 2: Huyền thoại bác Ba Phi và hồn đất Lung Tràm

Những câu chuyện tưởng như chỉ để mua vui lại ẩn chứa trong đó một cách nhìn về cuộc sống, một bản lĩnh trước thiên nhiên khắc nghiệt và một tinh thần lạc quan đã trở thành dấu ấn của con người phương Nam.

Biểu tượng văn hóa Cà Mau

Ai về Cà Mau cũng muốn nghe Đờn ca tài tử, ngêu ngao Dạ cổ hoài lang của Bác Sáu Lầu rồi nhắc nhớ về Chuyện kể bác Ba Phi. Bác Ba Phi thật sự trở thành biểu tượng hết sức đẹp trong văn hóa Cà Mau, việc gìn giữ là chắc chắn, nhưng nhất định phải mang hơi thở cuộc sống đương đại.

Tình quân - dân gắn bó ở vùng quê giàu truyền thống.

Bởi vậy, muốn hiểu Lung Tràm, có lẽ không thể chỉ nhìn vào những con số về sản xuất, những tuyến đường hay những công trình mới. Cần lắng nghe cả tiếng cười đã đi qua bao mùa mưa nắng, những câu chuyện được truyền từ bếp nhà này sang mái lá khác, để nhận ra trong đó hồn đất và cốt cách người quê. Truyện Bác Ba Phi không đơn thuần là những câu chuyện “nói dóc” để tiêu khiển. Đằng sau những chi tiết cường điệu như bắt cá lóc khổng lồ, dùng rắn hổ mây tát nước hay trói rùa làm bè… là cả một tinh thần lạc quan vô bờ bến của con người thời kỳ khai hoang, mở đất.

Giữa muôn vàn gian khổ của vùng đất hoang vu, nơi thiên nhiên từng được ví von bằng câu nói “muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội tựa bánh canh”, tiếng cười trở thành một cách để con người đối diện với gian nan. Đó là tiếng cười của người không chịu khuất phục trước đất đai hoang hóa, trước những mùa nước dữ, trước cái đói, cái rét và những bất trắc của cuộc mưu sinh. Tiếng cười ấy cũng có thể là một cách giữ người ở lại với đất. Khi cuộc sống còn nhiều khắc nghiệt, một câu chuyện dí dỏm làm vơi đi mệt nhọc; một lần cười cùng nhau giúp người ta gần nhau hơn. Và trong những năm tháng chiến tranh, sự lạc quan ấy càng trở nên quý giá. Nó giúp người dân, cán bộ, chiến sĩ giữ vững niềm tin và tiếp tục bám đất, giữ rừng.

Anh Trần Hoàng Phúc, Chuyên viên Phòng Nghiệp vụ, Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cà Mau, người hợp vai bác Ba Phi trên sân khấu, chia sẻ: “Qua mỗi câu chuyện mình diễn hay kể, luôn mong hình ảnh và những câu chuyện kể của bác Ba thêm lan tỏa và thêm gần gũi với công chúng. Luôn trăn trở để khán giả trẻ hiểu những câu chuyện kể của bác Ba không đơn thuần “mua vui một vài trống canh”, không là nói dóc là sự sáng tạo độc đáo, sự rung cảm của người nghệ sĩ thuở xưa trước thiên nhiên trù phú, đó là sự tự hào của con người khi có dịp được nói về quê hương mình”.

Ở cách nhìn ấy, bác Ba Phi không chỉ là một nhân vật văn hóa dân gian. Ông còn là biểu tượng của một vùng đất biết cười trước gian nan, biết lấy sự phóng khoáng để kết nối con người và lấy sự bền bỉ để vượt qua những thử thách của cuộc sống. Những câu chuyện của bác Ba Phi có thể được kể lại bằng nhiều giọng khác nhau. Nhưng dù ở đâu, tiếng cười ấy vẫn gợi nhắc về những người đã từng khai phá vùng đất phương Nam bằng đôi tay, bằng sức chịu đựng và bằng niềm tin rằng đất đai rồi sẽ trả công cho người biết bám trụ.

Câu chuyện của người lính trở về

Ở ấp Bãi Ghe, cựu chiến binh Trịnh Hoàng Thái, người sinh ra và lớn lên trên vùng đất Lung Tràm, vẫn giữ trong mình những ký ức về quê hương và đồng đội. Với ông, những năm tháng chiến tranh không chỉ là những trận đánh, những gian khổ hay những chặng đường đã qua. Đó còn là thời gian tạo nên mối gắn bó đặc biệt giữa những người từng chiến đấu bên nhau.

“Chính những năm tháng đồng cam cộng khổ đã tạo nên mối gắn bó đặc biệt giữa những người từng chiến đấu bên nhau. Bởi vậy, những cuộc gặp mặt của thế hệ người từng tham gia kháng chiến ngày nay không chỉ để thăm hỏi. Đó còn là dịp họ nhắc nhau về những người đã khuất, về những năm tháng đã qua và về trách nhiệm của người còn sống”, ông Trịnh Hoàng Thái nói.

Câu chuyện của những người lính trở về từ chiến tranh thường chỉ là một cuộc gặp, một cái bắt tay, một lần nhắc tên người đồng đội cũ. Nhưng phía sau những điều giản dị ấy là cả một miền ký ức. Những người còn sống gặp nhau để nhớ về những người không trở về, để hiểu rằng cuộc sống hôm nay được nối tiếp từ biết bao mất mát của ngày hôm qua. Với cựu chiến binh Trịnh Hoàng Thái, ký ức ấy không chỉ nằm trong những cuộc gặp mặt. Nó còn hiện diện trong cách ông sống, làm việc và gắn bó với quê hương.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Trịnh Hoàng Thái bắt đầu học sư phạm và gắn bó với nghề dạy học. Ngoài thời gian đứng lớp, người ta lại thấy hình ảnh quen thuộc về người cựu chiến binh cặm cụi trên mảnh ruộng, kể cả bám biển để mở rộng sinh kế cho gia đình. Từ những ngày đầu còn nhiều khó khăn, ông từng bước tích góp, mua thêm đất, trồng lúa, mở mô hình nuôi cá, trồng cây ăn trái. Qua nhiều năm, những mô hình sản xuất ấy đem lại nguồn thu nhập từ 300 đến 400 triệu đồng mỗi năm. Đó là thành quả của một quá trình lao động bền bỉ. Nhưng điều đáng quý hơn ở người cựu chiến binh này không chỉ là kết quả kinh tế của gia đình, mà còn là cách ông chia sẻ kinh nghiệm với những hộ dân trong ấp, trong xã.

Nghề bó chổi của chị em phụ nữ ấp Chủ Mía - sinh kế bền vững của phụ nữ xã Khánh Hưng.

Hộ thiếu vốn, thiếu kỹ thuật được ông và Chi hội Cựu chiến binh hỗ trợ theo hình thức trả chậm hoặc mượn giống trước, hoàn vốn sau. Từ kinh nghiệm chăn nuôi, sản xuất tích lũy được, ông tìm cách giúp bà con có thêm điều kiện làm ăn. Trong những vùng quê đang chuyển mình, sự giúp đỡ giữa những người dân cùng xóm đôi khi không bắt đầu từ những chương trình lớn. Nó có thể là một lời chỉ dẫn về cách chăm sóc cây trồng, một ít con giống, một khoản vốn cho mượn hoặc một kinh nghiệm được truyền lại đúng lúc. Những điều ấy, khi được nối tiếp, tạo thành sức mạnh cộng đồng. Với Lung Tràm, tinh thần ấy không xa lạ. Ngày trước, người dân nhường cơm sẻ áo để nuôi quân, che chở cán bộ. Hôm nay, người có kinh nghiệm giúp người thiếu vốn, người có điều kiện hỗ trợ người còn khó khăn. Cách trao gửi có thể khác, nhưng tình nghĩa giữa những người cùng quê vẫn là một phần quan trọng làm nên sức sống của vùng đất.

Bảo vệ những giá trị thuộc về ký ức cộng đồng

Quê hương muốn phát triển không chỉ bằng những mô hình kinh tế hiệu quả. Bình yên và ổn định cũng là nền tảng để người dân an tâm làm ăn, để những giá trị lịch sử được gìn giữ và phát huy.

Đại úy Bùi Văn Mãi, Phó Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Khánh Hưng, nhấn mạnh: “Những địa chỉ đỏ không chỉ lưu giữ dấu tích của một thời đấu tranh mà còn là nơi giáo dục truyền thống, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về những mất mát, hy sinh của cha ông. Vì vậy, giữ gìn an ninh, trật tự tại những nơi này không đơn thuần là thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn. Đó còn là cách góp phần bảo vệ những giá trị thuộc về ký ức cộng đồng”.

Lung Tràm hôm nay không còn những đêm dài căng thẳng vì tiếng động cơ của những cuộc càn quét. Những người dân từng sống giữa vòng vây của chiến tranh nay đã có thể yên tâm làm ăn, chăm lo gia đình, vun bồi cuộc sống. Nhưng bình yên ấy không có nghĩa là ký ức đã lùi vào quên lãng. Bác Ba Phi đã để lại cho Lung Tràm một tiếng cười. Những người lính và người dân nơi đây để lại một bài học về nghĩa tình. Và hôm nay, những người đang sống trên vùng đất ấy đang viết tiếp câu chuyện bằng lao động, trách nhiệm và khát vọng dựng xây. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng những gì được hun đúc từ trong chiến tranh vẫn đang hiện diện giữa cuộc sống hôm nay trong cách người dân bám đất, trong nghĩa tình đồng đội và trong khát vọng cùng nhau dựng xây một Khánh Hưng ngày càng bình yên, giàu đẹp.