Chưa có Vaccine phòng Covid-19, nhưng các nước đã làm loạn thị trường

Một số chuyên gia bình luận rằng mặc dù ‘không có gì sai’ trong việc phương Tây thủ sẵn nguồn cung vaccine cho bản thân, các nước cũng nên xây dựng một cơ chế phân phối chung để đảm bảo người dân các nước nghèo tiếp cận được vaccine.

Trong nỗ lực đảm bảo có sẵn nguồn cung một khi vaccine được tìm ra, Mỹ, nước bị virus corona hoành hành nặng nhất thế giới, đang chi hàng tỷ USD đầu tư cũng như đặt hàng trước hàng trăm triệu liều từ các công ty dược như Moderna, Pfizer, và liên minh Đại học Oxford-AstraZeneca. Mới đây nhất, Mỹ loan báo sẽ chi 2,1 tỷ USD cho hai hãng dược Sanofi của Pháp và GSK của Anh để đặt trước 100 triệu liều vaccine. Trước đó, Liên minh châu Âu cũng đặt hàng 300 triệu liều từ hai hãng này.

Điều này dẫn đến quan ngại là trong cuộc cạnh tranh mặt hàng quan trọng này, nhiều nước nghèo sẽ bị cho ra rìa và như vậy sẽ ảnh hưởng đến nỗ lực chống dịch chung của cả thế giới.

Hồi tháng 5, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cam kết nếu vaccine của Trung Quốc thử nghiệm thành công, đó sẽ là tài sản chung (public good) của thế giới. Trong kinh tế học, ‘public good’ có nghĩa là lợi ích mà bất cứ ai, cho dù đóng góp hay không đóng góp, đều có quyền tiếp cận và không thể vì người này có mà người kia không có được. Kể từ đó, các nhà ngoại giao Trung Quốc đã liên tục nhắc đi nhắc lại thông điệp này trong nỗ lực định hình Bắc Kinh như là ‘lãnh đạo toàn cầu chống dịch Covid-19’.

Trung Quốc hiện có hai ứng viên vaccine của các tập đoàn Sinovac và Sinopharm mà họ loan báo đang bước vào giai đoạn thử nghiệm cuối ở Brazil và Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE). Tuy nhiên, giới quan sát không rõ làm sao họ có thể biến vaccine của mình thành ‘của chung’ cho thế giới trong khi cần phải tiêm cho 1,4 tỷ dân trong nước trước đã.

WHO đã xây dựng một cơ chế gọi là Covax để đảm bảo phân phối vaccince công bằng cho các quốc gia tham gia. Bắc Kinh không tham gia Covax nhưng đưa ra những đề nghị hào phóng cho các nước đang phát triển.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị còn đề xuất cho các nước Mỹ Latin và Caribe vay 1 tỷ USD để mua vaccine.

Việc giúp các nước thu nhập trung bình thấp có nguồn cung vaccine ‘sẽ giúp củng cố uy tín quốc tế của Trung Quốc, ông Hoàng Nghiêm Trung, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại ở New York, nhận xét. “Nếu Trung Quốc chơi lá bài ‘ngoại giao vaccine’ thì điều này sẽ giúp họ biểu dương sức mạnh mềm và giúp họ thổi thêm sức sống cho Ý tưởng Vành đai Con đường,” ông Hoàng nói.

Tuy nhiên, do quy mô dân số Trung Quốc quá lớn, nếu muốn có đủ nguồn lực giúp cho các nước khác, Bắc Kinh phải tăng cường đáng kể năng lực sản xuất vaccine và chuyển hướng ngành công nghiệp vaccine vốn đang chuyển từ phục vụ nội địa ra phục vụ nước ngoài.

Theo số liệu của WHO thì mặc dù Trung Quốc sản xuất hàng trăm triệu liều vaccine cho các chứng bệnh khác mỗi năm, trên thị trường thế giới, vaccine Trung Quốc bị lép vế rất nhiều so với các công ty Ấn Độ và các tập đoàn đa quốc phương Tây. Theo bà Helen Chen thuộc công ty tư vấn quản lý LEK cho biết Trung Quốc đang chuyển một số cơ sở chuyên sản xuất quy mô lớn vaccine tiêm chủng cho trẻ em sang làm vaccine cho Covid-19.

Theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc, chỉ trong tháng qua đã có 13 công ty Trung Quốc xây dựng cơ sở sản xuất vaccine. Một trong số đó đặt ở Vũ Hán có công suất 100 triệu liều mỗi năm và một ở Bắc Kinh có công suất 120 triệu liều.

Tuy nhiên, liệu các nước có tin tưởng vào vaccine ‘made in China’ hay không cũng là một vấn đề. Ngành công nghiệp vaccine nước này đã từng gặp nhiều bê bối về tiêu chuẩn thấp, trong đó có vụ bán vaccine tiêm chủng cho trẻ em ‘dưới chuẩn’.

Hàng loạt vấn đề khó khăn phát sinh khi chuyển sang sản xuất vaccine đại trà ở quy mô cực lớn để đáp ứng nhu cầu của hàng tỷ người trên thế giới.

“Hiện chỉ riêng số lọ chứa vaccine thôi đã là không thể cung ứng nổi,” Giáo sư-Tiến sĩ Khương Hữu Lộc giảng dạy chương trình MBA tại Keller Graduate School of Management, nói và cho biết trên thế giới ‘hiện chỉ có mười mấy công ty sản xuất lọ chứa thôi’ nên trong thời gian tới nhiều công ty sản xuất lọ nước hoa cũng phải chuyển đổi dây chuyền sản xuất để tham gia sản xuất lọ đựng vaccine.

Giáo sư Lộc cũng nêu vấn đề về nguồn nguyên liệu, các loại hóa chất cần thiết, khả năng lưu trữ ở quy mô lớn, khả năng chuyên chở và hệ thống kiểm soát chất lượng cho từng khâu. Tất cả đều phải đồng bộ cùng một lúc mà nếu thiếu một khâu thì việc sản xuất vaccine cũng bị tắc nghẽn. Theo lời ông, các hãng vaccine chưa bao giờ đối mặt với nhu cầu lớn đến hàng tỷ đơn vị vaccine như thế ‘nên phải mở rộng thêm nhà máy, xây dựng thêm cơ sở, chế tạo thêm máy móc, đào tạo thêm nhân công để đảm bảo sản xuất đồng loạt’.

Việc các nước phương Tây tranh mua trước vaccine được xem như là một dạng ‘chủ nghĩa dân tộc vaccine’ (vaccine nationalism). Điều này được cho rằng sẽ khiến dịch kéo dài hơn nữa vì những nơi cần vaccine nhất để chặn đứng đà lây của dịch có thể sẽ không có thuốc.

Ngoài Mỹ, Anh cũng đã đặt mua trước 60 triệu liều từ hai hãng GSK và Sanofi. Hai hãng dược này cũng đã ký hợp đồng cung cấp 300 triệu liều cho châu Âu. Ngoài ra, bốn nước Đức, Pháp, Ý và Hà Lan còn đặt thêm trước 300 triệu liều từ hãng dược AstraZeneca vốn hợp tác với Đại học Oxford. Nhật đã mua trước 120 triệu liều với các hãng Pfizer và BioNTech, còn Viện Serum của Ấn Độ nói phần lớn vaccine họ sản xuất ra sẽ được cung cấp cho thị trường trong nước, theo Bloomberg.

Theo nhận định của hãng tin này thì cách làm ‘mạnh ai nấy lo’ nhiều khả năng ‘sẽ đẩy giá vaccine lên cao’ – ngoài khả năng tiếp cận của các nước nghèo. Bloomberg nhắc lại hồi dịch cúm H1N1 năm 2009, các nước giàu ‘mua hết toàn bộ nguồn cung vaccine có sẵn’. Bloomberg cho rằng vaccine nên được cung cấp cho ‘nhóm đối tượng rủi ro cao nhất trên toàn thế giới’ thay vì ‘chích hết cho toàn bộ dân của các nước giàu’.

Trước khả năng ‘hỗn loạn của thị trường vaccine trong thời gian đầu’ khi các công ty vì lợi nhuận có thể tìm cách đẩy giá trước sự tranh mua của các nước, các chuyên gia cho rằng ‘các chính phủ sẽ ra luật’ khống chế giá cả. Họ đề xuất các nước nên có sự phối hợp để xây dựng cơ chế phân phối chung trong đó có trình tự ưu tiên rõ ràng. Trong việc này, sẽ rất cần vai trò của WHO hay LHQ đứng ra điều phối.

Các nước tranh nhau đặt mua vaccine để bảo vệ dân mình là điều dĩ nhiên và việc chi tiền đặt hàng trước cũng ‘giúp các công ty có tiền bạc, có động lực để mà theo đuổi nghiên cứu vaccine trong đường dài, các chuyên gia nhận định.

Nhưng Mỹ và EU cũng không thể bỏ qua các nước nghèo, như châu Phi hay những vùng lây lan nhiều cần có sự ưu tiên như trợ giá, cho mượn, cho vay hay cho luôn để mua vaccine nhưng với điều kiện rõ ràng là vaccine cần được dùng đúng chỗ nào cần nhất”.

Linh Đức