Các vụ kiện liên quan đến khí hậu ngày càng gia tăng

Một nghiên cứu về các vụ kiện tụng liên quan đến khí hậu từ năm 1990 đến 2019, của London School of Economics and Political Science, đưa ra một tổng kết đáng chú ý. Trong khoảng thời gian nói trên, có ít nhất 1.328 vụ kiện liên quan đến khí hậu, tại 28 quốc gia trong đó hơn 3 phần 4 số vụ kiện là tại Mỹ (báo cáo “Global Trends in Climate Change Litigation: 2019 Snapshot” của J. Setzer và R. Byrnes). Bản báo cáo ghi nhận đại đa số vụ kiện khởi sự sau năm 2006, và ngày càng có nhiều vụ kiện tại các quốc gia có thu nhập trung bình hay thấp, như Pakistan hoặc Ouganda. Đa số các vụ kiện nhắm vào chính quyền các nước, nhưng các doanh nghiệp cũng là đối tượng bị đưa ra tòa.

Trong lịch sử đòi công lý khí hậu của xã hội dân sự thế giới, vụ hiệp hội Urgenda thắng kiện chính quyền Hà Lan năm 2019 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Vụ án lịch sử: Urgenda thắng kiện Nhà nước Hà Lan

Năm 2013, hiệp hội Urgenda, một tổ chức phi chính phủ tranh đấu cho phát triển bền vững tại Hà Lan khởi sự vụ kiện nhắm vào chính phủ Hà Lan, sau khi đề nghị chính quyền cam kết cắt giảm 25% khí thải vào năm 2020 (so với mức phát thải 1990) đã không được đáp ứng. Năm 2015, một tòa án sơ thẩm La Haye ra phán quyết buộc chính quyền thực hiện đòi hỏi của nguyên đơn. Chính quyền Hà Lan khiếu nại. Năm 2018, một tòa phúc thẩm ở La Haye đã ra phán quyết bác khiếu nại của chính quyền Hà Lan. Phán quyết phúc thẩm dựa trên các nghĩa vụ của chish quyền Hà Lan, được quy định bởi Công ước Khung của LHQ về biến đổi khí hậu (CCNUCC) và Thỏa thuận Khí hậu Paris 2015, mà Hà Lan tham gia. Tháng 12/2019, Tòa án Tối cao Hà Lan ra phán quyết cuối cùng. Phán quyết chỉ rõ chính quyền Hà Lan đã hành động bất hợp pháp, khi không bảo vệ các quyền của công dân theo Công ước Nhân quyền châu Âu.

Theo giới chuyên gia, phán quyết lịch sử của tòa án Hà Lan trong vụ Urgenda đã đưa ra « nhiều khái niệm pháp lý mang tính cách tân », như quyền của các thế hệ tương lai, hay vấn đề điều chỉnh pháp lý đối với các hành động trong tương lai, mang tính dự báo và phòng ngừa (về vấn đề quy phạm pháp lý mang tính dự báo, phòng ngừa, điều chỉnh các hành động tương lai, chúng tôi sẽ trình bày rõ hơn trong phần tiếp theo). Nhìn chung, vụ án Urgenda đã mang lại nhiều cảm hứng và kinh nghiệm cho các nỗ lực của xã hội dân sự khởi kiện Nhà nước nhiều quốc gia ra tòa, do (đã không có hoặc không dự kiến) hành động để ngăn chặn khí thải gây hiệu ứng nhà kính khiến Trái đất bị hâm nóng.

Tại Pháp, cuối năm 2018, bốn tổ chức thuộc xã hội dân sự đã khởi kiện Nhà nước Pháp về cùng một vấn đề. Vụ kiện được những người khởi sự đặt một cái tên đầy ấn tượng “Affaire du siècle / Vụ kiện thế kỉ”. Tư pháp nước Pháp sẽ đưa ra phán quyết đầu tiên về vụ kiện vào mùa thu này. Việc công bố các phán quyết về khí hậu nói trên mang ý nghĩa biểu tượng cao, có giá trị như các mẫu mực, khiến chính quyền nhiều nước hay các doanh nghiệp là thủ phạm phát thải phải dè chừng.

Về các biến chuyển lớn trong lĩnh vực pháp lý khí hậu,luật gia về môi trường Marta Torre-Schaub (CNRS) đặc biệt chú ý đến một điểm mà bà coi là rất mới, đó là việc các thẩm phán ngày càng hướng sang cách diễn giải luật nhằm điều chỉnh các hành động trong tương lai, bên cạnh tiếp cận truyền thống, trừng phạt và đòi hỏi bồi thường đối với các hành động vi phạm luật đã xảy ra. Bà nêu rõ “kể từ vụ án Urgenda, tôi có nhận xét là đã xuất hiện một cách diễn giải luật mà tôi gọi là ''mang tính tiệm tiến'' và uyển chuyển. Ở đây chúng ta có một thứ luật pháp gần với đời sống. Cụ thể là bản thân khái niệm về ''trách nhiệm'' nói chung với vấn đề môi trường, và cuộc khủng hoảng sinh thái mà chúng ta đang đối mặt hiện nay, chắc chắn là cũng đang quá trình thay đổi. Chúng ta không thể chỉ tự giới hạn duy nhất trong phương diện luật pháp liên quan đến các hành động sai lầm, đến việc trừng phạt hay đòi bồi hoàn về những hành động đã gây ra hậu quả. Điều mới mẻ ở đây là luật pháp liên quan cả đến việc phòng ngừa… cho phép điều chỉnh cả các hành động sẽ xẩy ra trong tương lai, để tránh cho chúng ta phải gánh chịu các thảm họa kinh hoàng, một thế giới mà nhiệt độ cao hơn từ 3°C đến 4°C, khiến Trái đất không còn là nơi con người có thể sống nổi”.

Vụ Urgenda thắng kiện Nhà nước Hà Lan và một số vụ thắng kiện khác trong lĩnh vực đòi công lý khí hậu gây phấn khích. Nhiều người hy vọng là các áp lực pháp lý sẽ buộc chính quyền các nước phải có hành động tương thích với hiểm họa khí hậu. Tuy nhiên, nỗ lực đòi công lý khí hậu về mặt pháp lý có nhiều giới hạn. Liên quan đến quyền lực của các thẩm phán, luật gia về môi trường Marta Torre-Schaub đặc biệt lưu ý đến việc phân định thẩm quyền của tư pháp và lĩnh vực chính trị.

Trong lĩnh vực công lý khí hậu, có những bất công nổi rõ được đông đảo công chúng biết đến. Nhóm 1% người giầu nhất hành tinh chịu trách nhiệm về khí thải gây hiệu ứng nhà kính gấp 175 lần so với 10% người nghèo nhất. Trong lúc đó, chính những người nghèo nhất lại là các nạn nhân đầu tiên của biến đổi khí hậu (ví dụ như : 91% nông dân Mỹ có bảo hiểm thiệt hại trong trường hợp thiên tai, trong khi số người được bảo hiểm ở Ấn Độ chỉ là 15%). Chưa kể đến bất công lớn, biến đổi khí hậu làm trầm trọng hơn tình hình vốn đã khó khăn nghiêm trọng tại nhiều quốc gia nghèo, do hạn hán, lũ lụt, thiếu nước sạch, nước biển dâng cao…

Việc phân chia gánh nặng đóng góp không công bằng giữa các nhóm xã hội trong cùng một quốc gia cũng là một vấn đề lớn. Kinh tế gia Mỹ James K. Boyce, chuyên về các vấn đề môi trường khí hậu, ghi nhận cuộc khủng hoảng “Áo Vàng” (phong trào chống lại thuế cac-bon đánh vào người có thu nhập thấp) tại Pháp để lại một bài học quan trọng. Đó là việc đánh thuế cac-bon để có tiền cho cuộc chiến khí hậu sẽ không thể thành công, nếu không tính đến tính chất công bằng xã hội của biện pháp này.

Vấn đề công lý khí hậu ở đây vượt quá khỏi phạm vi tư pháp. Để hướng đến các biện pháp về khí hậu, chính quyền của tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã triệu tập Hội nghị Công dân về Khí hậu (Convention Citoyenne pour le Climat - CCC) để tìm giải pháp thông qua con đường lập pháp, trưng cầu dân ý. Chính quyền nhiều nước châu Âu và bản thân Liên minh Châu Âu cũng có những nỗ lực nâng cao các cam kết về khí hậu, cũng như gia tăng các biện pháp thực thi.

Linh Đức