Mễ Trì đã thưa dần tiếng chày giã cốm

Hà Nội đã bước vào đầu đông, người dân đã kịp khoác lên mình những chiếc áo ấm. Nhưng đây lại là thời tiết dễ chịu nhất để những nghệ nhân làm cốm hoàn thành nốt những mẻ cốm cuối vụ. Có mặt tại làng cốm Mễ Trì vào những ngày này không khỏi bắt gặp nhiều tâm trạng khác nhau của người làm nghề. Người tâm huyết với nghề thì ngẩn ngơ mới vậy mà đã hết mùa, phải chia tay với cốm, phải 6 tháng nữa mới được gặp lại. Người thì chuẩn bị thu gom đồ nghề, tính chuyện làm việc khác mới mong đủ mưu sinh đến mùa sau. Nhưng cũng có người “không biết mùa sau có còn tiếp tục được nữa không” bởi sức khỏe giảm sút, nguyên liệu cũng đã thưa dần.

Cốm làng Mễ Trì một đặc sản của Hà Nội đang có nguy cơ mất dần

Có rất nhiều nguyên nhân làm cho một làng nghề mất dần theo năm tháng. Với nghề cốm Mễ Trì, đó là đời sống thay đổi, ruộng đồng không còn... Trong đó có vai trò không nhỏ của báo chí. Mấy năm trước, khi rộ lên thông tin trong phẩm cốm có chất gây ung thư, các lò cốm lao đao vì không bán được hàng. Tác giả đã phải vào vai 1 sinh viên đi tìm hiểu về nghề làm cốm để hoàn thiện bài tập nộp cho cô mới được người làng nghề chia sẻ bởi “có người giả danh nhà báo đến hỏi chuyện về làng nghề 1 đường, rồi viết 1 nẻo”. Vừa không bán được cốm, người trả lời phỏng vấn lại bị người dân trong xóm trách mắng. Được tận mắt chứng kiến cả quy trình làm ra hạt cốm, người viết rất khâm phục người làng nghề nơi đây. Bởi giữa trưa nắng, họ phải chịu đựng cả cái nóng của lò lửa, cái nhặm của lúa, phải luôn tay luôn chân trong từng công đoạn làm cốm như thế suốt 6 tiếng đồng hồ.

Chị Năm đang dần, sẩy cho sạch cám và đầu mày.

Chị Nguyễn Thị Năm xóm 2, Mễ Trì Hạ cho biết: Làm cốm vất vả lắm, phải luôn chân, luôn tay ngay từ khi rang thóc, cho vào xát đến khi vỏ trấu đã tách hết chỉ còn lại hạt cốm. Sau đó lại cho cốm vào giã liên tục, dần, sẩy chừng 3, 4 lượt đến khi hạt cốm dẹt, hết trấu, hết cám là được cốm ngon.

Người phụ nữ chất phác này phân trần: “Mấy năm trước, vì làm theo nhu cầu người ăn, tôi phải làm nước màu từ lá lúa non, giã lấy nước nhuôm cho cốm được xanh. Nhưng từ khi báo chí nói trong cốm có chất độc hại, gia đình chỉ làm cốm mộc, đỡ hắn 1công đoạn, lại không bị mang tiếng oan”.Mỗi ngày cả gia đình chị 7, 8 người làm cật lực mới được hơn 20 kg cốm, kéo theo bao chi phí, công sức, nay lại không bán được, phải xoay thêm nghề làm đậu mới đủ nuôi 8, 9 miệng ăn. Nhiều lò cốm cũng vì thế mà đóng cửa.

Cốm mộc có màu vàng nhưng vẫn giữ được sắc xanh

Cốm được giã xong, được để cẩn thận trong túi nilon rồi bọc lá sen, lá dáy đem ra chợ bán hoặc giao cho người ta đến lấy buôn. Để làm được 1 kg cốm thành phẩm phải mất từ 8 – 10kg thóc tươi nên sau khi trừ chi phí không còn là bao. Mặc dù năn 2012 đã có cả lễ hội “Ngày hội làng cốm Mễ Trì” nhằm quảng bá sản phẩm, vực dậy làng nghề đang mai một của Hà Nội, song ngày càng thưa dần những hộ dân làm cốm. Dấu hiệu nhận biết 1 lò cốm cũng khá đơn giản, nhà nào có đống củi to chất ở ngay cồng, ấy là nhà còn làm cốm. Tính cả 2 thôn Mễ Trì Thượng và Mễ Trì Hạ đến nay cũng chỉ còn khoảng gần 50 lò cốm. Trong làng đã vắng hẳn bóng các bà, các cháu nhỏ ngồi nhặt rơm, tết chổi. Những người đàn ông trong gia đình cũng vất vả hơn khi phải đi cả trăm cây số về các vùng Đông Anh, Sóc Sơn, Đan Phượng, Thạch Thất, …thậm chí là tận Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh để mua thóc. Giá nguyên liệu như thóc, củi cũng tăng cao, làm cốm lại vất vả, nhiều khi không đủ ăn cũng là yếu tố làm cho nghề ngày càng mai một.

Được biết những gia đình làm cốm hiện nay đều là những người yêu nghề, tâm huyết với cốm hoặc những gia đình không thể làm nghề khác. Vốn nức danh chốn kinh kỳ với câu ca: “Lúa kẻ Giàn, quan kẻ Mọc, gạo Mễ Trì” một thời nhưng nay gạo Mễ Trì đã không còn, nghề làm cốm sẽ sống đến bao giờ?./.

Bài & ảnh: Nguyễn Thu