Ô nhiễm không khí - “Kẻ giết người thầm lặng”

Hà Nội mù mịt vì ô nhiễm không khí kéo dài nhiều ngày nay.

Những tháng cuối năm, Thủ đô Hà Nội luôn ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Tại các thời điểm đo, chỉ số chất lượng không khí (AQI) luôn ở mức báo động đỏ. Theo thống kê hằng năm của Cổng thông tin quan trắc môi trường (CEM.ORG.VN), không khí Hà Nội nằm trong top 10 thành phố trên thế giới về mức độ ô nhiễm. Những ngày này, thành phố chìm trong lớp mù trắng đục, mà người dân có thể cảm nhận bằng mắt thường. Nồng độ bụi mịn PM{2.5} trung bình năm tại Hà Nội cao gấp nhiều lần so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) (5 µg/m³) và vượt gần hai lần so với Quy chuẩn Quốc gia (QCVN). Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, có thời điểm nồng độ bụi mịn tại Hà Nội vượt 21 lần khuyến cáo trung bình năm của WHO.

Ô nhiễm không khí không chỉ kéo dài theo ngày mà còn thay đổi theo giờ. Hai khung giờ ô nhiễm nghiêm trọng nhất thường là giờ cao điểm buổi sáng (6-8 giờ) và buổi chiều (17-19 giờ), trùng với thời điểm giao thông đạt đỉnh. Ô nhiễm còn có sự chênh lệch theo khu vực, với các quận lõi đô thị có chỉ số AQI cao hơn do mật độ giao thông và hoạt động xây dựng dày đặc.

Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí

Các chuyên gia nhận định, thời tiết không phải là nguyên nhân trực tiếp mà là yếu tố cộng hưởng làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm. Vào mùa đông, hiện tượng nghịch nhiệt (sương mù, ít gió, không khí không đối lưu lên cao) giữ lại toàn bộ khói bụi ở tầng thấp, khiến các chất ô nhiễm bị "ủ" lại và tích tụ, đặc biệt là bụi PM10 và PM2.5. Điều này lý giải vì sao ô nhiễm thường giảm vào mùa hè khi có mưa lớn và gió mạnh giúp khuếch tán.

Các báo cáo của các cơ quan chức năng về lĩnh vực môi trường đều chỉ ra 5 nhóm nguồn phát thải chính, trong đó Giao thông vận tải là nguồn phát thải lớn nhất, chiếm tỉ trọng cao nhất. Nghiên cứu của Bộ NN&MT và Ngân hàng Thế giới cho thấy giao thông (bao gồm cả bụi đường) đóng góp từ 58% đến 74% tổng lượng phát thải gây ô nhiễm không khí tại Hà Nội. Thành phố hiện có khoảng 7,6 triệu phương tiện giao thông (chưa kể phương tiện ngoại tỉnh), trong đó hơn 6,9 triệu là xe máy. Đáng lo ngại, gần 70% số xe máy đã sử dụng trên 10 năm, với tiêu chuẩn khí thải thấp, tạo ra nguồn phát thải bụi siêu mịn và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi lớn nhất (xe máy chiếm hơn 90% tổng mức phát thải từ giao thông). Việc ùn tắc kéo dài, xe cộ hoạt động liên tục ở tốc độ thấp làm tăng lượng nhiên liệu đốt và khí thải ra môi trường. Hoạt động giao thông còn làm phát tán bụi đường (từ đất, cát, lốp xe mòn, phanh mòn) vào không khí.

Hà Nội đang có nhiều dự án chỉnh trang, thi công liên tục, đặc biệt vào các tháng cuối năm. Lượng xe vận chuyển vật liệu xây dựng lớn, cùng với việc nhiều công trình chưa tuân thủ nghiêm các biện pháp che chắn, vệ sinh, rửa xe theo quy định, dẫn đến bụi phát tán ra môi trường một cách không kiểm soát.

Hà Nội có 10 khu công nghiệp, khoảng 1.300 làng nghề và các cơ sở sản xuất công nghiệp rải rác. Dù Thủ đô không có nhà máy nhiệt điện hay xi măng, nhưng các hoạt động sản xuất, đặc biệt là các làng nghề sử dụng nhiên liệu đốt truyền thống, vẫn đóng góp đáng kể vào ô nhiễm, chiếm khoảng 29% tổng lượng phát thải PM 2.5. Ô nhiễm còn chịu tác động từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và hệ thống làng nghề tại các tỉnh, thành phố lân cận như Bắc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên. Khi gió Đông thổi, luồng khói ô nhiễm từ các bãi rác, lò đốt trộm và xưởng tái chế tại khu vực phía Đông Thủ đô tràn thẳng về Hà Nội.

Đốt rác ngay tại khu dân cư, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Hình ảnh ghi nhận ngày 411/2025 tại địa phận xã Hoài Đức – TP Hà Nội. Ảnh: Trần Thanh

Ngoài ra, việc đốt sinh khối và sinh hoạt dân sinh cũng là 1 trong số các nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường. Hoạt động đốt rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời ở các huyện ngoại thành, đặc biệt sau vụ thu hoạch, là nguồn phát thải PM2.5 lớn thứ hai, chiếm khoảng 26% tổng lượng phát thải PM2.5. Việc đốt vàng mã tại các đền chùa, đốt rác sinh hoạt tự phát và việc sử dụng các thiết bị đốt cũ, nhiên liệu kém chất lượng (than, củi) trong sinh hoạt và dịch vụ ăn uống vẫn còn phổ biến ở một số khu vực.

Ảnh hưởng hiện hữu tình trạng ô nhiễm

Ô nhiễm không khí được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra gánh nặng bệnh tật và tử vong sớm tại Hà Nội. Bụi PM2.5 với kích thước siêu nhỏ (chỉ 2.5 micromet) có khả năng xuyên sâu qua khí quản, phế quản, vào tận phế nang (nơi trao đổi oxy với máu) và thậm chí xâm nhập vào hệ tuần hoàn máu.

Các nhóm bệnh lý bị ảnh hưởng: Hô hấp: Tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp cấp tính và mạn tính như viêm họng, viêm mũi, viêm phế quản, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Người có tiền sử hen suyễn phải sử dụng thuốc thường xuyên hơn. Tim mạch: Gây tắc nghẽn động mạch, đột quỵ, nhồi máu cơ tim do các hạt bụi mịn có thể gây viêm nhiễm và làm tăng đông máu. Thần kinh và Da liễu: Gây tức ngực, khó thở, ho khan, cay mắt, thậm chí ảnh hưởng đến DNA trong tế bào da, làm tăng nguy cơ viêm da, mẩn đỏ, ngứa và làm bệnh chàm trở nặng hơn.

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, số lượng người chết do các nguyên nhân bắt nguồn từ bụi mịn PM2.5 ở Hà Nội là rất cao. Đạt tiêu chuẩn WHO về nồng độ PM{2.5} có thể cứu sống từ 4.500 đến 13.300 người mỗi năm tại khu vực bị ảnh hưởng.

Nhóm đối tượng nhạy cảm với hiện tượng ô nhiễm không khí: Trẻ em và người già: Hệ miễn dịch và cơ quan hô hấp còn non yếu hoặc đã suy giảm, khiến họ dễ bị tổn thương nhất. Người mắc bệnh nền: Đặc biệt là bệnh tim mạch và hô hấp, đứng trước nguy cơ nhập viện cao hơn.

Khuyến cáo người đân đối phó vấn nạn ô nhiễm không khí

Để đối phó với vấn nạn ô nhiễm không khí, mỗi người dân có thể thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe cá nhân và đồng thời tham gia vào các hành động giảm thiểu ô nhiễm. Dưới đây là những điều bạn có thể làm:

Đây là những việc bạn nên làm khi chất lượng không khí ở mức kém (AQI cao): Theo dõi chất lượng không khí: Thường xuyên kiểm tra chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại khu vực bạn sống qua các ứng dụng (như AirVisual) hoặc trang web của cơ quan môi trường để có biện pháp phòng ngừa kịp thời. Đeo khẩu trang đạt chuẩn: Khi ra ngoài, hãy sử dụng các loại khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn PM2.5 như khẩu trang N95 (hoặc tương đương) để bảo vệ hệ hô hấp. Hạn chế hoạt động ngoài trời: Tránh các hoạt động ngoài trời không cần thiết, đặc biệt là vào những ngày ô nhiễm nghiêm trọng. Chuyển sang tập luyện hoặc hoạt động trong nhà. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, hãy rút ngắn thời gian tối đa.

Giữ không khí trong nhà sạch sẽ: Đóng kín cửa sổ và cửa ra vào để ngăn bụi mịn và chất ô nhiễm xâm nhập. Sử dụng máy lọc không khí hoặc quạt điều hòa/máy lạnh có chức năng lọc không khí.

Chăm sóc sức khỏe hô hấp: Giữ ấm cơ thể, vệ sinh mũi họng, và phòng ngừa các bệnh hô hấp như cúm, viêm phế quản. Uống đủ nước và bổ sung các thực phẩm tăng cường sức đề kháng.

Quan tâm đến các nhóm nhạy cảm: Đặc biệt chú ý bảo vệ trẻ em, người già, và người có bệnh lý hô hấp, tim mạch nền.

Tìm kiếm sự chăm sóc y tế: Nếu xuất hiện các triệu chứng khó chịu như ho, đau họng kéo dài, sốt, khó thở, nhức đầu không giảm sau 48-72 giờ, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Về lâu dài, mỗi hành động nhỏ của người dân cũng góp phần cải thiện chất lượng không khí chung: Ưu tiên sử dụng phương tiện giao thông công cộng, đi chung xe, hoặc đi xe đạp/đi bộ khi có thể. Tắt máy xe khi dừng đèn đỏ trong thời gian dài. Nhắc nhở hoặc phản ánh về các phương tiện giao thông hoặc công trình xây dựng gây khói bụi nhưng không che chắn kỹ. Chuyển sang sử dụng các thiết bị đun nấu sạch như bếp điện, bếp từ, thay thế bếp than. Hạn chế đốt rơm rạ ở khu vực ngoại thành và đốt vàng mã, nhang quá nhiều. Thực hiện phân loại rác thải tại nguồn, tái chế và tái sử dụng các vật liệu để giảm lượng rác thải cần xử lý. Trồng thêm cây xanh trong nhà, khuôn viên sống, hoặc ủng hộ các chương trình phủ xanh để giúp hấp thụ CO2 và các chất độc hại trong không khí. Tích cực tham gia ủng hộ các tổ chức vì môi trường, tuyên truyền để mọi người xung quanh hiểu rõ hơn về tác hại và giải pháp đối phó với ô nhiễm không khí.

Giải pháp đồng bộ của cơ quan chức năng

Trước tình trạng ô nhiễm cấp bách, UBND TP. Hà Nội đã và đang triển khai quyết liệt, đồng bộ nhiều giải pháp theo hướng ngắn hạn (ứng phó khẩn cấp) và dài hạn (quản lý, kiểm soát nguồn thải). Trước tình trạng chỉ số ô nhiễm không khí tăng cao trong hơn một tuần qua, Hà Nội đã ban hành hai văn bản với các giải pháp cấp bách và lâu dài.

Chỉ thị số 19 (ngày 10/12) yêu cầu hàng loạt biện pháp như: yêu cầu kiểm soát bụi tại các công trường xây dựng. Các cơ sở sản xuất có nguy cơ ô nhiễm lớn phải linh hoạt điều chỉnh giảm công suất hoặc dời lịch các công đoạn phát sinh nhiều bụi/khí thải (như thổi lò, nghiền nguyên liệu) sang thời điểm thời tiết thuận lợi hơn.

Các phường, xã tăng tần suất quét đường, hút bụi; sử dụng xe chuyên dụng phun nước rửa đường, dập bụi tại các trục giao thông chính, ưu tiên thực hiện vào khung giờ thấp điểm (đêm và sáng sớm, trước 6h sáng); không cấp phép thi công đào lòng lề đường, vỉa hè (trừ các trường hợp xử lý sự cố khẩn cấp) trong giai đoạn cuối năm khi chất lượng không khí bị ô nhiễm nghiêm trọng.

Thường xuyên đăng tải thông tin hiện trạng, dự báo chất lượng môi trường không khí trên các phương tiện truyền thông để người dân chủ động phòng tránh. Khuyến cáo sức khỏe: Cảnh báo người dân hạn chế các hoạt động ngoài trời, đeo khẩu trang chuyên dụng, và theo dõi sức khỏe. Các trường học có thể được yêu cầu dừng việc học nếu ô nhiễm đặc biệt nguy hiểm.

Thành phố hướng tới việc kiểm soát và quản lý tận gốc các nguồn phát thải lớn, tạo ra sự thay đổi bền vững. Cùng với các biện pháp tức thời, thành phố cũng đưa ra nhiều giải pháp căn cơ, trong đó trọng tâm là chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng hóa thạch sang năng lượng xanh, sạch.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Quyền cho biết, Hà Nội đã ý thức được vấn đề và triển khai đồng loạt các giải pháp. Xe buýt đã chuyển đổi xanh 26,2%, vượt kế hoạch năm 2026 (mục tiêu 20%). Mục tiêu chậm nhất đến 2030 chuyển đổi 100% xe buýt. Taxi đã chuyển đổi được 50%, chậm nhất đến năm 2030 phải chuyển đổi xanh xong. Với phương tiện cá nhân, thành phố sẽ hoàn thiện cơ chế chính sách, có lộ trình, kêu gọi doanh nghiệp và chính quyền đồng hành hỗ trợ người dân chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện.

"Chỉ khi hoàn thành hệ thống metro, kết hợp các phương tiện công cộng, taxi, phát triển thêm xe đạp điện công cộng... mới có thể giảm phương tiện cá nhân giúp giao thông thông thoáng, thành phố có bầu không khí xanh sạch", ông Quyền nhấn mạnh.

Cùng với đó, thành phố sẽ xây dựng các Vùng phát thải thấp (Low Emission Zones - LEZ). Đây là khu vực hạn chế phương tiện gây ô nhiễm, ưu tiên xe sử dụng năng lượng sạch. Nghị quyết về LEZ đã được HĐND thành phố thông qua cuối tháng 11. Trong đó, đặt ra các mục tiêu:

Hạn chế phương tiện: môtô, xe gắn máy chạy xăng sẽ bị cấm lưu thông tùy theo khung giờ hoặc khu vực. Ôtô không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 4 sẽ bị hạn chế và tiến tới cấm vào các khu vực này.

Lộ trình chuyển đổi: taxi từ 1/7/2026 chỉ được đầu tư mới hoặc thay thế bằng phương tiện chạy điện/năng lượng xanh. Xe máy phải hoàn tất chuyển đổi trước năm 2030.

Lộ trình thí điểm Vùng phát thải thấp: từ 1/7/2026, thí điểm tại một số phường thuộc vành đai 1; từ 1/1/2028 mở rộng ra toàn bộ vành đai 1 và một phần vành đai 2; từ 1/1/2030 triển khai trong vành đai 3 (tổng cộng 36 phường, xã).

Kiểm soát nguồn thải

Tại kỳ họp thứ 16, Hội đồng nhân dân Thành phố Hà Nội nhiệm kỳ 2021-2026 đã thông qua nghị quyết ban hành Danh mục di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp, cơ sở y tế, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và trụ sở các cơ quan, đơn vị trong đô thị trung tâm không phù hợp với Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065; thuộc thẩm quyền quyết định của Hội đồng nhân dân Thành phố (đợt 1). Danh mục được thông qua đợt này bao gồm 42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 cơ sở là trụ sở các cơ quan, đơn vị.

Theo nghị quyết mới được thông qua, về nguyên tắc sử dụng đất sau khi tiến hành di dời, tại khu vực nội đô lịch sử sẽ ưu tiên xây dựng không gian, công trình công cộng, tăng tỷ lệ đất cây xanh sử dụng công cộng và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, phát triển du lịch, không xây dựng nhà ở.

Tại khu vực khác ở đô thị trung tâm, ưu tiên xây dựng công trình dịch vụ, công cộng, hạ tầng thiết yếu phục vụ dân cư, bảo đảm đáp ứng tiêu chuẩn về hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật theo phân loại đô thị, quy chuẩn xây dựng, tiêu chuẩn hiện hành và các quy hoạch được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Chuyển đổi nhiên liệu: Kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng than, sinh khối trong các lò hơi công nghiệp và các lò đốt tại làng nghề. Chính sách khuyến khích chuyển đổi sang nhiên liệu sạch hơn (gas, điện) hoặc công nghệ đốt hiện đại.

Xử lý dứt điểm đốt rơm rạ: Tăng cường kiểm soát, xử phạt nghiêm minh các trường hợp đốt rơm rạ, đồng thời hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang mô hình xử lý phụ phẩm nông nghiệp khác (ví dụ: ủ làm phân hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi).

Hoàn thiện hệ thống hạ tầng và giám sát

Công nghệ xử lý rác hiện đại: Đẩy nhanh tiến độ hoàn thành và đưa vào hoạt động các dự án nhà máy điện rác (như Seraphin), hoàn thiện thủ tục đầu tư các dự án xử lý rác thải tại các huyện, nhằm loại bỏ các bãi rác lộ thiên gây ô nhiễm.

Mạng lưới quan trắc: Hoàn thiện và nâng cấp mạng lưới quan trắc môi trường không khí cố định và tự động, liên tục truyền dữ liệu về cơ quan quản lý để theo dõi, đánh giá và đưa ra cảnh báo kịp thời.

Xây dựng Bản đồ phát thải chi tiết: Xây dựng bản đồ phát thải chi tiết cho từng khu vực, liệt kê các nguồn gây ô nhiễm trọng điểm để có biện pháp kiểm soát phù hợp cho từng địa phương.

Vấn đề ô nhiễm không khí ở Hà Nội đã không còn là vấn đề của riêng Hà Nội nữa mà có sự quan tâm rất lớn của cả nước, thậm chí của nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế. Về luật pháp, chế tài giải quyết ô nhiễm đã có Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Chính phủ có nhiều quyết định, thông tư, chỉ thị, quy chuẩn, tiêu chuẩn… Ngay Luật Thủ đô cũng có nhiều tiêu chí về bảo vệ môi trường, về xử lý các cơ sở gây ô nhiễm. Tuy nhiên, việc không được cung cấp số liệu quan trắc môi trường liên tục, thiếu đồng bộ trong xử lý thông tin, dẫn đến khó thu thập đủ dữ liệu để đánh giá và đề ra các phương án tối ưu.

Kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội là một cuộc chiến dai dẳng và cần sự kiên trì, đồng bộ giữa các cơ quan quản lý và ý thức của người dân. Thành phố đã đặt ra chỉ tiêu tham vọng là trên 80% số ngày trong năm đạt mức chất lượng không khí Tốt và Trung bình vào năm 2026. Để đạt được mục tiêu này, cần tiếp tục thực hiện nghiêm túc các giải pháp dài hạn như chuyển đổi giao thông, kiểm soát công nghiệp, và đầu tư vào công nghệ xử lý rác thải hiện đại, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng để người dân chủ động bảo vệ sức khỏe. Ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là thách thức đối với sức khỏe công cộng và phát triển bền vững của Thủ đô.