Trả lại không gian cho dòng sông

Sau Tết Nguyên đán, nước mặn bắt đầu xâm nhập sâu vào các cửa sông Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Trong khi đó, trên dòng Mekong, tỉnh Nong Khai (Thái Lan) đã phát đi cảnh báo: Mực nước sông Mekong cuối tháng 2-2026 ở mức 1,37m, thấp hơn nhiều so với mức nguy hiểm 9,16m. Trong khi đó, các nhà khoa học khuyến cáo: ĐBSCL cần sẵn sàng cho các kịch bản ứng phó với nguồn nước từ sông Mekong. Quan trọng nhất là chủ động “trả lại không gian cho dòng sông” ở châu thổ đất Chín Rồng.

Hệ thống đê biển trên địa bàn TP Cần Thơ.

Cảnh báo “hiệu ứng domino”

Th.S Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu về sinh thái ĐBSCL cho rằng: Đập thủy điện trên sông Mekong được xây dựng để kinh doanh, vì lợi ích của nhà đầu tư, không phải vì cư dân hạ lưu. Vận hành đập là để tối ưu doanh thu điện và giữ cho đập an toàn. Khi thiếu nước, đập tích nước mặc cho hạ lưu khát nước. Khi thừa nước, đập xả để cứu thân mình, dù cho hạ lưu lũ chồng lũ. Trên dòng Mekong, hàng chục đập dòng chính và hàng trăm đập dòng nhánh đều dồn về dòng chính. Một đập vỡ có thể gây hiệu ứng domino. Trong chuỗi đập trên dòng chính sông Mekong có đập Xayabury nằm trên đường đứt gãy địa chất đang hoạt động và các nhà khoa học của Đại học Chula Longkorn của Thái Lan đã cảnh báo rằng trong 30 năm tới có 30% khả năng xảy ra động đất trung bình và 10% khả năng xảy ra động đất lớn vùng này. Thực tế năm 2011 đã có hai vụ động đất ở vùng Xayaburi, may là lúc đó chưa có đập.

GS-TS Trần Thục (Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam) nhận định: Hai đồng bằng châu thổ rộng lớn của Việt Nam là ĐBSCL và đồng bằng sông Hồng, Việt Nam cực kỳ dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu (BĐKH). Tác động của BĐKH không chỉ đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực, các khu vực dân cư ven biển, mà còn xói mòn những thành quả phát triển kinh tế - xã hội mà đất nước đã nỗ lực đạt được trong nhiều thập kỷ.

BĐKH đã và đang là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất mà nhân loại phải đối mặt. Những thời tiết, khí hậu cực đoan, mực nước biển dâng, sa mạc hóa, mất an ninh lương thực và nguồn nước không còn là dự báo xa xôi mà đã trở thành hiện thực khốc liệt, tác động đến hàng triệu sinh kế và gây tổn thất nặng nề cho ĐBSCL. Theo số liệu tổng hợp từ các tỉnh ĐBSCL, từ năm 2016 đến nay đã xuất hiện 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài trên 1.210,876 km. Trong đó, sạt lở bờ sông: 688 điểm với tổng chiều dài khoảng 751,136 km, chủ yếu tập trung tại các khu vực phân lưu, hợp lưu, khu vực sông cong dọc theo sông Tiền, sông Hậu, sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây và các nhánh chính của hệ thống kênh….

Người dân gặp nhiều khó khăn khi di chuyển trên đường Trần Việt Châu, TP Cần Thơ khi nước dâng cao.

Cục Quản lý Đê điều và phòng, chống thiên tai (Bộ NN-MT) nhận định: Giai đoạn từ năm 2010 tới nay: sạt lở bờ sông, bờ biển diễn biến ngày càng phức tạp và gia tăng cả về phạm vi và mức độ nghiêm trọng, uy hiếp trực tiếp đến tính mạng, tài sản của người dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn các công trình phòng, chống thiên tai, cơ sở hạ tầng vùng ven sông, ven biển và làm suy thoái rừng ngập mặn, một số khu vực mất vĩnh viễn đất rừng ven biển. Báo cáo của các địa phương vùng ĐBSCL từ năm 2010 đến nay, sạt lở đã làm người 5 người chết, làm sập hoàn toàn 130 căn nhà và ảnh hưởng trực tiếp phải di dời 550 căn nhà; ảnh hưởng gián tiếp đến 500.000 người sinh sống tại khu vực ven sông, ven biển. Về hạ tầng, gây thiệt hại 20–30 km đường bộ/năm, điển hình là Quốc lộ 91, chi phí khắc phục 500 tỷ đồng/năm. Sạt lở cũng làm mất vĩnh viễn trung bình 250 ha rừng ngập mặn hàng năm.

Cần quán triệt tư duy “thuận thiên”

Tại TP Cần Thơ, BĐKH đang đe dọa nghiêm trọng hệ thống giao thông địa phương: mực nước biển dâng, lũ lụt thường xuyên, sạt lở bờ sông, và biến đổi thời tiết cực đoan làm hư hỏng đường sá, cầu cống, và hệ thống giao thông đường thủy. Trong giai đoạn 2016 - 2025, thiệt hại do BĐKH gây ra cho hạ tầng giao thông ước tính lên đến hàng nghìn tỷ đồng, ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế và an sinh xã hội. Trong đó, vào lũ chính vụ kết hợp triều cường, khiến nhiều khu vực ở TP Cần Thơ ngập nặng, Theo các chuyên gia, ngập do thủy triều là vấn đề phức tạp, vượt khỏi phạm vi từng đô thị. Các đô thị cần phải đặt trong bối cảnh chung của ĐBSCL. Nước biển dâng, dù tốc độ chỉ hơn 3mm/năm nhưng tích lũy trong vài thập niên thì trở nên đáng kể. Đặc biệt trong bối cảnh kết hợp đồng bằng đang bị sụt lún với tốc độ gấp 3-4 lần nước biển dâng, do khai thác nước ngầm quá mức. Th.S Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu về sinh thái ĐBSCL cho rằng, về lâu dài, cần thực hiện cải cách nông nghiệp toàn vùng theo tinh thần Nghị quyết 120 của Chính phủ về phát triển ĐBSCL thích ứng với BĐKH. Theo đó, giảm thâm canh 3 vụ lúa/năm và đê bao khép kín; nâng cao chất lượng, giảm ô nhiễm nguồn nước, khôi phục dòng chảy tự nhiên. Nghiên cứu giảm công trình ngăn mặn không cần thiết, từng bước chuyển đổi sản xuất thích ứng với mặn lợ theo đúng phân vùng của Quy hoạch tích hợp ĐBSCL, để trả lại không gian cho nước triều lan tỏa, giảm áp lực triều dâng ở các đô thị trong vùng.

Một góc trung tâm TP Cần Thơ.

Theo GS-TS Trần Thục, với 2/3 diện tích nằm dưới mực nước biển trung bình, Hà Lan đã biến “cuộc chiến với nước” thành một nghệ thuật và một ngành công nghiệp xuất khẩu. Chương trình Delta là một chiến lược quốc gia mang tính dài hạn, được cập nhật hàng năm, với cách tiếp cận "thích ứng theo thời gian thực". Nguyên tắc "dành không gian cho dòng sông": Thay vì chỉ xây đê ngày càng cao (công trình cứng), Hà Lan đã chuyển sang các giải pháp mềm, trả lại không gian cho các dòng sông bằng cách di dời đê vào sâu trong đất liền, tạo ra các vùng ngập lụt có kiểm soát. Bài học rút ra từ Hà Lan là tư duy "thuận thiên" cho ĐBSCL. Kinh nghiệm của Hà Lan cho thấy việc áp dụng các giải pháp cứng một cách cứng nhắc ở ĐBSCL có thể phản tác dụng. Cần một cách tiếp cận tổng hợp, kết hợp công trình cứng với các giải pháp dựa vào thiên nhiên, trả lại không gian cho lũ và phù sa. Đồng thời, thành lập Quỹ tài chính chuyên biệt cho thích ứng: Việt Nam cần một cơ chế tài chính ổn định, dài hạn cho các dự án thích ứng, đặc biệt ở ĐBSCL, tương tự Quỹ Delta của Hà Lan.