One Health có thể là giải pháp cho việc phòng ngừa các đại dịch

Nhiều nhà khoa học nhấn mạnh: việc thiếu một tiếp cận phù hợp để đối phó với dịch bệnh từ gốc là nguyên nhân trực tiếp. Trong thời gian gần đây, giới khoa học và vận động chính sách ngày càng nói nhiều hơn đến tiếp cận “One Health” (Một Sức khỏe Duy nhất), như một phương cách “tối ưu” cho phép ngăn ngừa các đại dịch trong tương lai.

Khái niệm One Health cho đến nay còn rất ít được đại chúng biết đến, cũng như rất ít được đưa vào chính sách của các quốc gia. One Health ra đời gần 20 năm về trước trong bối cảnh đại dịch viêm phổi cấp SARS, bùng lên tại Trung Quốc. Năm 2004, Tổ chức Bảo vệ Thiên nhiên (Wildlife Conservation Society) đặt những nền móng đầu tiên cho tiếp cận này, trong một hội thảo quốc tế, với cương lĩnh Các nguyên tắc Manhattan.

Cuối những năm 2010, khái niệm này chính thức được ba định chế quốc tế xác định thông qua một thỏa thuận. Ba định chế là Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Thế giới về Sức khỏe Động Vật (OIE) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của LHQ (FAO).

Một cội nguồn của tiếp cận One Health là “Một nền y học chung” do nhà dịch tễ học người Mỹ Calvin Schwab, khởi xướng năm 1984. Khái niệm Một nền y học chung nhấn mạnh đến những mối liên hệ qua lại mật thiết giữa y học về người và y học về động vật (thú y).

Theo một thống kê, trên tổng số 1.407 mầm bệnh lây nhiễm đến người, có khoảng 58% có nguồn gốc từ động vật, trong đó một phần tư có khả năng biến thành dịch và đại dịch, như các virus Influenza, Ebola hay các loài virus corona. Hơn 73% các bệnh truyền nhiễm mới nổi lên có nguồn gốc động vật .

Đối với Viện nghiên cứu Nông nghiệp, Lương thực và Môi trường Pháp (INRAE), trong một kế hoạch hành động công bố đầu năm 2020, mục tiêu số một của tiếp cận One Health là chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa việc môi trường, đa dạng sinh học bị suy thoái, hủy hoại và sự xuất hiện các bệnh lây nhiễm có nguồn gốc động vật.

Trong bài viết trên tờ Le Monde của Pháp đã dẫn lại ý kiến của giám đốc điều hành của Chương trình Môi trường LHQ (PNUE), bà Inger Andersen, theo đó, để phòng ngừa được các đại dịch, “ần phải thừa nhận mối liên hệ mật thiết giữa sức khỏe con người, sức khỏe động vật và sức khỏe môi trường” và “có phản ứng kịp thời” khi phát hiện các dấu hiệu bất ổn.

Cuộc khủng hoảng y tế hiện nay (đại dịch Covid-19) đã phơi bày ra ánh sáng các tương tác mật thiết giữa thế giới tự nhiên hoang dã, việc đa dạng sinh học bị hủy hoại với sức khỏe cộng đồng. Virus corona gây bệnh Covid-19 là một virus có nguồn gốc động vật hoang dã, như đa số virus gây bệnh dịch khác. Mà, từ hàng chục năm nay, tần suất xuất hiện các dịch bệnh, đặc biệt các dịch có nguồn gốc từ động vật, tăng vọt. Hoạt động công nghiệp hóa, dân cư tăng mạnh, các hoạt động gây tổn hại cho đa dạng sinh thái, gây biến đổi môi trường nói chung (đặc biệt là phá rừng), là các tác nhân làm gia tăng xuất hiện và tái xuất hiện các dịch bệnh có nguồn gốc động vật.

Nhóm phụ trách mạng y khoa nổi tiếng The Lancet, trong một bài viết hồi tháng 5/2020, khẳng định “One Health là điều kiện căn bản để bảo đảm một tương lai an lành, bền vững cho hành tinh” và đạị dịch Covid-19 kinh hoàng đang diễn ra lại càng cho thấy giá trị của tiếp cận mới này. Báo cáo mới đây của Tổ chức Môi trường của LHQ (PNUE) và Viện Nghiên cứu Chăn nuôi Quốc tế (ILRI) (có trụ sở tại Nairobi) khẳng định One Health là giải pháp tối ưu để đối phó với nguy cơ bệnh có nguồn gốc động vật truyền sang người.

Trong báo cáo nói trên, PNUE và ILRI đã nêu ra một số ví dụ về thành công đáng kể của tiếp cận này, đặc biệt trong việc chống bệnh dại tại Serengeti, ở Tanzania (châu Phi), hay hiểu được cơ chế của việc lây truyền bệnh sốt thung lũng Rift, ảnh hưởng đặc biệt đến khu vực miền đông châu Phi.

Một bài báo trên tạp chí Veterinary Science cho biết kết quả hợp tác, giữa các bác sĩ, bác sĩ thú y, nhà sinh học, nhà sinh thái, các định chế về y tế công, trong việc xác định nguồn gốc của bệnh sán máng (bilharziose), xuất hiện năm 2013, tại đảo Corse, một căn bệnh vốn thường gặp tại các xứ nhiệt đới, cận nhiệt đới.

Theo nhà sinh học Delphine Destoumieux-Garzon, giám đốc nghiên cứu tại CNRS, cho đến nay, tiếp cận One Health tập trung nhiều nhất vào việc các bệnh có nguồn gốc động vật được truyền sang xã hội con người thông qua loài muỗi. Trong ba mắt xích của tiếp cận One Health (ba mắt xích Sức khoẻ động vật - Sức khoẻ người và Sức khoẻ môi trường), thì Sức khoẻ môi trường được nghiên cứu ít hơn cả. Quan hệ giữa Sức khỏe người và Sức khỏe động vật tương đối dễ xác định hơn.

ILRI và PNUE kêu gọi lập ra một hệ thống toàn cầu cảnh báo sớm, để có thể nhận dạng và ngăn chặn bệnh trước khi chúng trở thành dịch. Để làm được việc này phải có sự phối hợp của giới thú y, giới quản lý y tế, giới bác sĩ, và giới môi trường, để tiếp nhận và kịp thời phân tích các thông tin từ thực địa, ngay sau khi thu nhận được. Việc nhận dạng các mầm bệnh và hiểu được chúng lưu truyền ở đâu, vì sao, sẽ mang lại những thông tin tối cần thiết cho việc ngăn chặn dịch bệnh kịp thời.

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn của báo Le Monde, nghị sĩ Pháp Loïc Dombreval (thuộc đảng cầm quyền Cộng hòa Tiến bước), nguyên là bác sĩ thú y, cho biết ông sẽ tổ chức một hội nghị tại Quốc hội Pháp, vào tháng 10 tới, nhằm thảo luận về một mô hình chuyên gia chính phủ liên ngành về tiếp cận One Health , tương tự như mô hình GIEC - nhóm chuyên gia liên chính phủ quốc tế về Biến đổi khí hậu.

Linh Đức