Thực phẩm chức năng tràn lan: “Cơn sốt sức khỏe” và những hệ lụy nhức nhối

Từ những sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa, làm đẹp da, tăng cường sinh lực cho đến viên uống giảm cân, cải thiện trí nhớ, hạ mỡ máu… đâu đâu cũng có thể bắt gặp hình ảnh những lọ thuốc, hộp bột, gói trà được giới thiệu như “thần dược” giúp con người khỏe mạnh, trẻ đẹp và trường thọ. Tuy nhiên, đằng sau sự bùng nổ đó là cả một thực trạng đáng lo ngại: sự tràn lan của thực phẩm chức năng kém chất lượng, sự lạm dụng niềm tin của người tiêu dùng, và lỗ hổng trong công tác quản lý của các cơ quan chức năng.

Thực phẩm chức năng, về bản chất, là sản phẩm có tác dụng hỗ trợ, bổ sung dinh dưỡng cho cơ thể, giúp tăng cường chức năng hoặc giảm nguy cơ mắc bệnh, chứ không phải là thuốc chữa bệnh. Quy định này đã được ghi rõ trong các văn bản pháp luật, song dường như điều đó vẫn chưa đủ để ngăn cản tình trạng “thần thánh hóa” sản phẩm. Nhiều doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh vì lợi nhuận mà cố tình quảng cáo sai sự thật, gắn cho sản phẩm của mình những công dụng vượt xa bản chất, khiến người tiêu dùng tin rằng chỉ cần uống vài viên là có thể khỏi bệnh, trẻ hóa hay giảm cân thần tốc.

Sự bùng phát của mạng xã hội trong những năm gần đây càng khiến thực phẩm chức năng trở thành một hiện tượng khó kiểm soát. Trên các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, hàng nghìn người tự xưng là chuyên gia dinh dưỡng, bác sĩ, hoặc “người từng khỏi bệnh” livestream, chia sẻ, giới thiệu sản phẩm. Những lời quảng cáo được nói ra một cách trơn tru, kèm theo hình ảnh minh họa bắt mắt, khiến người xem dễ dàng tin tưởng. Có những buổi phát trực tiếp thu hút hàng chục nghìn lượt xem, hàng trăm bình luận đặt hàng, bất chấp việc sản phẩm đó chưa được kiểm nghiệm, chưa có chứng nhận an toàn hay giấy phép lưu hành hợp pháp.

Thị trường thực phẩm chức năng hiện nay giống như một “ma trận” khổng lồ, nơi mà người tiêu dùng – dù thông minh đến mấy – cũng có thể bị lạc lối. Theo thống kê của Bộ Y tế, chỉ riêng trong năm gần đây, Việt Nam có hơn 20.000 sản phẩm thực phẩm chức năng được đăng ký lưu hành, chưa kể hàng chục nghìn sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc, nhập lậu hoặc tự pha chế. Trong khi đó, năng lực kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng còn hạn chế, khiến nhiều sản phẩm kém chất lượng vẫn len lỏi đến tay người tiêu dùng. Có những sản phẩm chứa chất cấm, thậm chí trộn lẫn thuốc tây để tạo cảm giác “hiệu quả nhanh”, gây hại nghiêm trọng cho gan, thận và hệ thần kinh của người sử dụng.

Nguyên nhân của thực trạng này đến từ nhiều phía. Trước hết, phải nói đến lợi nhuận khổng lồ mà thị trường thực phẩm chức năng mang lại. Chỉ cần bỏ ra vài triệu đồng để sản xuất, đóng gói một loại bột, viên hoặc nước uống, rồi chi mạnh tay cho quảng cáo và thuê người nổi tiếng giới thiệu, nhiều doanh nghiệp có thể thu lợi hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Chính vì lợi nhuận dễ dàng, một số cá nhân, tổ chức bất chấp đạo đức nghề nghiệp, bất chấp sức khỏe cộng đồng để trục lợi. Hơn thế nữa tâm lý của người tiêu dùng Việt Nam cũng là yếu tố không nhỏ.

Nhiều người vẫn tin vào “thần dược”, tin vào quảng cáo hơn là tư vấn của bác sĩ. Khi mắc bệnh, thay vì đi khám chuyên khoa, họ chọn cách “uống thử” sản phẩm được bạn bè giới thiệu trên mạng. Có những người cao tuổi, những người có bệnh mãn tính hoặc những người lo lắng về ngoại hình càng dễ trở thành “con mồi” của những chiêu trò quảng cáo tinh vi. Nhiều người sẵn sàng chi hàng triệu đồng mỗi tháng để mua thực phẩm chức năng với hy vọng “trẻ hóa”, “giảm béo”, “khỏe lại như xưa”, nhưng kết quả chỉ là sự thất vọng và đôi khi là những hậu quả khôn lường cho sức khỏe.

Trong khi, công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này vẫn còn nhiều bất cập. Việc cấp phép, hậu kiểm, quản lý quảng cáo còn lỏng lẻo. Trên thực tế, nhiều sản phẩm khi xin phép chỉ được đăng ký là “thực phẩm bảo vệ sức khỏe”, nhưng khi tung ra thị trường lại được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Các chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe, khiến nhiều doanh nghiệp sẵn sàng “nộp phạt để tiếp tục bán hàng”. Ngoài ra, việc quản lý trên môi trường mạng – đặc biệt là các sàn thương mại điện tử và nền tảng xuyên biên giới – còn nhiều lỗ hổng, tạo điều kiện cho hàng lậu, hàng giả, hàng không rõ xuất xứ dễ dàng len lỏi vào thị trường trong nước.

Bên cạnh đó, một thực tế khác cũng đáng chú ý: nhiều người tiêu dùng hiện nay lạm dụng thực phẩm chức năng như một cách thể hiện sự quan tâm đến sức khỏe, nhưng lại không có kiến thức y khoa cơ bản. Việc sử dụng quá nhiều loại sản phẩm cùng lúc, không theo chỉ dẫn, có thể gây tương tác thuốc hoặc quá tải cho gan thận. Có người uống đến 10 loại viên chức năng mỗi ngày – từ vitamin, collagen, omega-3, sắt, kẽm cho đến thuốc giảm cân và tăng cơ – mà không hề biết rằng cơ thể chỉ hấp thụ được một phần nhỏ, còn lại bị đào thải hoặc tích tụ gây độc. Nhiều bác sĩ cảnh báo, thói quen “uống cho yên tâm” đang trở thành một căn bệnh mới của xã hội hiện đại – căn bệnh của niềm tin mù quáng vào sản phẩm, thay vì vào khoa học và lối sống lành mạnh.

Không thể phủ nhận rằng, khi được sử dụng đúng cách và đúng liều lượng, thực phẩm chức năng có thể mang lại lợi ích nhất định cho sức khỏe. Tuy nhiên, điều đáng nói là sự mất cân bằng giữa nhu cầu và nhận thức đang khiến loại sản phẩm này trở thành con dao hai lưỡi. Ở nhiều quốc gia phát triển, việc quản lý và sử dụng thực phẩm chức năng được thực hiện rất nghiêm ngặt. Người dân chỉ mua sản phẩm khi có chỉ định hoặc khuyến nghị của bác sĩ dinh dưỡng, và cơ quan quản lý luôn giám sát chặt chẽ nội dung quảng cáo. Trong khi đó, ở Việt Nam, sự bùng nổ thiếu kiểm soát đang khiến thị trường trở nên hỗn loạn, còn người tiêu dùng thì ngày càng mất niềm tin.

Trách nhiệm của truyền thông và báo chí trong vấn đề này cũng cần được nhấn mạnh. Một số kênh truyền hình, trang tin điện tử đã vô tình tiếp tay cho quảng cáo sai lệch khi đăng tải hoặc phát sóng các chương trình giới thiệu sản phẩm mà không kiểm chứng nội dung. Có trường hợp người nổi tiếng, nghệ sĩ tham gia quảng bá sản phẩm, khiến khán giả tin tưởng tuyệt đối chỉ vì “thần tượng của mình cũng dùng”. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội không chỉ với người sản xuất, mà cả với người truyền thông.

Về phía cơ quan quản lý, cần có những biện pháp mạnh tay và thực chất hơn. Trước hết, cần rà soát, kiểm định và công khai danh sách các sản phẩm được phép lưu hành, giúp người dân dễ dàng tra cứu thông tin chính thống. Các hành vi quảng cáo sai sự thật, đặc biệt là trên không gian mạng, cần bị xử phạt nghiêm minh, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng. Đồng thời, cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về nhận thức đúng đắn đối với thực phẩm chức năng: không lạm dụng, không thay thế thuốc chữa bệnh, không tin tưởng tuyệt đối vào lời quảng cáo.

Ở góc độ xã hội, mỗi người tiêu dùng cần trở thành người tiêu dùng thông thái. Sức khỏe không thể mua được chỉ bằng vài viên thuốc hay vài gói bột, mà phải được xây dựng từ chế độ dinh dưỡng hợp lý, lối sống khoa học và thói quen kiểm tra sức khỏe định kỳ. Thay vì chạy theo trào lưu “uống cho đẹp, uống cho khỏe”, mỗi người nên dành thời gian tìm hiểu kỹ về sản phẩm, tham khảo ý kiến bác sĩ, và hiểu rằng thực phẩm chức năng chỉ có tác dụng hỗ trợ chứ không phải là “cứu tinh”.

Thực phẩm chức năng tràn lan không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là tấm gương phản chiếu lối sống và nhận thức của xã hội hiện đại. Khi con người quá lệ thuộc vào sản phẩm, họ dễ quên mất giá trị cốt lõi của sức khỏe – đó là sự cân bằng, vận động và dinh dưỡng tự nhiên. Một xã hội văn minh không thể dựa trên những viên thuốc “thần kỳ”, mà phải dựa trên hiểu biết và trách nhiệm của từng cá nhân trong việc bảo vệ sức khỏe của chính mình và cộng đồng.

Cơn sốt thực phẩm chức năng rồi sẽ lắng xuống, nhưng bài học mà nó để lại thì không nhỏ. Đó là lời cảnh báo về lòng tin, về trách nhiệm và về đạo đức trong kinh doanh. Trong thời đại mà mọi thứ đều có thể mua bán, sức khỏe – tài sản quý giá nhất của con người – lại càng cần được bảo vệ bằng tri thức và sự tỉnh táo. Chỉ khi nào người tiêu dùng thật sự hiểu được giá trị của sức khỏe, họ mới không bị cuốn vào những chiêu trò quảng cáo, những lời hứa viển vông, và khi đó, thị trường thực phẩm chức năng mới có thể phát triển lành mạnh, đúng với ý nghĩa ban đầu của nó: hỗ trợ, chứ không thay thế, cho cuộc sống khỏe mạnh của con người.