Trăm năm Gà chiến Thổ Hà

Nằm ngay ven bờ sông Cầu, làng Thổ Hà, xã Vân Hà (huyện Việt Yên - Bắc Giang) từ lâu đã nổi danh với thương hiệu gốm Thổ Hà có lịch sử hàng trăm năm. Không chỉ vậy, nơi đây còn nổi danh với giống gà chọi thiện chiến và thú chơi cũng lắm công phu từ ngàn xưa để lại.

Ông Tuấn bên chú gà chiến

Những người chơi gà chọi vẫn luôn có câu: “Giống gà rất đỗi anh hùng/ Cũng gồm năm đức, cũng thông trăm tài”. Trong chiều sâu tâm tưởng của nhiều người, trò chơi chọi gà vừa mang tính giải trí vừa góp phần nuôi dưỡng tinh thần thượng võ và là chất keo gắn kết tinh thần cộng đồng. Đây là một thú chơi rất công phu, đòi hỏi người chơi phải có “nghề”.

Tìm đến Thổ Hà những ngày cuối năm, khi những con đường làng quanh co được lát bằng thứ gạch truyền thống được trùm lên cái tiết trời đông lạnh cũng là lúc người dân nơi đây tất tả chuẩn bị cho những công việc giao thời cuối cùng. Những nếp nhà san sát, mái ngói nhuốm màu rêu phong. Đi từ đầu làng tới cuối xóm, nhà nào nhà nấy cũng nuôi gà chọi, ít là năm bảy con.

Tuyển gà từ trong trứng

Nếu là dân “sành chơi” thì hẳn ai cũng biết những giống gà chuẩn nhất, thiện chiến nhất đất Bắc luôn xuất phát từ Thổ Hà này. “Cách chơi, chăm sóc gà cực kỳ công phu cũng là cách làm nên thương hiệu gà nơi đây”, ông Cáp Trọng Việt, trưởng thôn Thổ Hà cho biết.

Người dân nơi đây ai cũng ham mê đá gà, thậm chí nhiều người còn ví đá gà như một môn thể thao “vua” ở làng. Vì thế mà những mánh chơi, cách chơi được mọi người trong làng thuộc lòng và hiểu từng chi tiết. Điều kiện tiên quyết để có một con gà chiến tốt thì đòi hỏi phải có giống tốt.

“Người dân nơi đây luôn giữ bí quyết giống cho mình. Người Thổ Hà có một bí quyết đó là chỉ bán con gà trống chứ không bao giờ bán con mái, vì sợ người khác sẽ lai giống, mất đi cái độc quyền”, ông Đinh Công Tuấn, một người chơi gà lâu năm chia sẻ.

Vuốt ve chú gà cưng của mình, ông Tuấn bảo chọn gà chọi phải chọn những con hình dáng “Mình công, mào cốc, cánh vỏ chai/Đùi dài, quản ngắn chẳng sợ ai”. Chân thoai thoải bắp chuối, háng gà rộng, dài... mới đạt tiêu chuẩn.

Giống gà chọi nơi đây được tuyển lựa từ trong trứng cho đến được 6-7 lạng. Thức ăn chủ yếu trong giai đoạn này là cám công nghiệp, nhưng đến khi om gà thì bắt buộc phải cho ăn thóc. Đây cũng được coi là điều kiện tiên quyết để làm nên một chú gà chiến thực sự tốt.

Kỳ công “om trường”

Sau khi được lựa chọn kỹ lưỡng, đến mùa khô lông gà sẽ được huấn luyện thử đánh 1-2 hồ (mỗi hồ dài 15-20 phút) để chọn ra những chú gà có miếng đánh hay, hiểm. Thông thường chỉ sau một hồ là người huấn luyện có thể đánh giá được gà sau đó là bước vào thời kỳ “om trường” để chúng có thể khỏe khoắn, da dẻ săn chắc có thể chịu được các món đòn của đối thủ.

Cái “nghề” của những người chơi gà chọi được hiểu đó chính là sự kỳ công khi huấn luyện lên một chú gà “thiện chiến”. Để “om trường”, mỗi ngày 2-3 lần chủ gà đun lá tre, củ nghệ, lá chè tươi đun sôi giã nát, tất cả bọc vào một miếng vải, rồi áp vào da, xoa bóp cho gà. Cách làm này được tiến hành trong thời gian dài để da gà dày hơn, tránh bị xây xát trong suốt quá trình “giao chiến”. “Công việc này kéo dài trong vòng một năm, với những con “nhanh” thì cũng mất từ 8-10 tháng”, ông Tuấn cho biết.

Trong chu trình tập luyện, gà phải trải qua 4 kỳ (độ): Hai kỳ vần hơi và hai kỳ vần đòn. Khi vần hơi, gà được bịt mỏ rồi cho cọ cánh, cọ cổ với nhau. Mục đích của vần hơi là nhằm kích thích bản năng chiến đấu và tạo sự dẻo dai cho gà chiến sau này. Thời gian vần hơi mỗi lần khoảng 120 phút trong 15-17 ngày liên tục. Hết thời gian vần hơi đến giai đoạn vần đòn.

Các cặp gà được sắp xếp cho đá nhau, từ đây mới bộc lộ rõ ưu, nhược điểm của từng chú gà đồng thời là giai đoạn gà bắt đầu thể hiện những món đánh độc đáo của mình. Tuy nhiên, khi ra đánh nhiều chú gà đã có những miếng biến lối để chế ngự đòn đối phương, thiên biến vạn hoá. Những chú gà như thế cùng với gà “cườm trên”, hoặc “cườm hai mang” - đè cổ gà đối phương, vò cho đến mê mệt rồi mới đánh - được coi là những gà chiến tuyệt hảo trên sới gà ngày xuân.

Một công đoạn cũng khá kỳ công mà mỗi khi huấn luyện gà không thể bỏ qua đó là “chạy bu”. Hai chiếc bu với kích thước khác nhau được đặt lồng vào nhau rồi để hai chú gà “chiến” vào, con trong con ngoài. Những chu gà bu vòng ngoài nhìn con bên trong mà hăng tiết, chạy vòng quanh bu, sau mỗi 15-20 phút lại đổi gà vị trí hai chú gà cho nhau để cùng “tập luyện”.

“Việc huấn luyện gà này không khác nào huấn luyện cầu thủ bóng đá. Từ chế độ ăn uống, tập luyện thể lực đến rèn luyện những lối đá sao cho thành thục và chuyên nghiệp”, ông Tuấn ví von.

Cổng làng Thổ Hà

Đổi đời nhờ gà

Người chơi chọi gà khắp xứ Bắc thường nhớ ngày 21-22 tháng Giêng hàng năm để về hội Thổ Hà xem gà chọi. Ban đầu chỉ là những trận đấu giao hữu giữa các làng, xã với nhau. Tiếng lành đồn xa, dân chọi gà rỉ tai nhau, rồi các tỉnh bạn cũng đưa gà tới thách đấu. Cứ thế, gà chọi từ mọi miền đổ về Thổ Hà phân cao thấp. Vì thế mà mảnh đất cổ Thổ Hà trở nên nổi tiếng khắp xa gần về thú chơi tao nhã từ ngàn xưa để lại.

Không ai nhớ nổi, đá gà Thổ Hà có từ bao giờ, chỉ biết rằng ngay từ bé đã được tiếp xúc với đá gà rồi là những công đoạn kỳ công để gột gà trở nên thiện chiến với những ai yêu thích. Nhớ lại những ngày đầu khi chọi gà còn thịnh hành, việc nuôi gà chọi trở thành một “nghề” giúp người dân nơi đây đổi đời.

Ông Tuấn chia sẻ: Từ những năm 90, gà Thổ Hà đã có giá cả chục triệu đến vài chục triệu. Mỗi nhà có con gà chọi quý như một gia tài lớn. Gà chọi Thổ Hà nổi danh sau những trận đánh “không có hồi kết”. Bởi sự dẻo dai, gà đẹp, nhiều miếng đánh hiểm... Vì vậy, khách tới làng mua gà rất thích gà của những bậc cao niên, bởi đó là những chú gà đã được tuyển chọn rất kỹ lưỡng, nên họ không tiếc tiền cho những cặp gà chiến ưng ý.

Nhưng con gà hiện đang giữ kỷ lục “khủng” nhất phải kể đến con “hắc kê” của anh Hoan xóm 3, với giá 3.500USD do một đại gia ở Hà Nội trả giá khi thắng con gà của mình. Chú gà này có miếng hầu dọc, đánh kiềng cực hay. Kể từ khi ra sới, nó chưa hề biết đến mùi thất bại.

“Nhờ gà chọi mà nhiều nhà có thể xây nhà cao, cửa rộng như bây giờ. Tuy nhiên, thời gian sau cá độ nhiều, công an vào cuộc khiến gà Thổ Gà gần như mất giá. Những chú gà giờ không bán được giá như trước nhưng vẫn là niềm tự hào của người dân nơi đây”, ông Tuấn bùi ngùi.

Phúc Lâm