Trồng rừng mới không thể thay thế cho việc bảo vệ rừng đã có

Bên lề cuộc Thượng đỉnh đặc biệt về Khí hậu do LHQ tổ chức tại New York hôm 23/09/2019, tổng cộng khoảng 500 triệu USD đã được cộng đồng quốc tế cam kết huy động để bảo vệ các khu rừng nhiệt đới, trong đó có rừng Amazon, Pháp hứa sẽ đóng góp 100 triệu USD. Trồng rừng được coi là một trong các biện pháp chủ yếu để “bảo vệ rừng”.

Về dự kiến trồng rừng mới để khắc phục các thiệt hại cho phá rừng, ông Stéphane Hallaire, Chủ tịch và người sáng lập Hiệp hội trồng rừng “Reforets'Action” của Pháp, nhận định: Nếu chỉ để trồng lại rừng với một thứ cây duy nhất, tại các vùng bị mất rừng, thì đây là một kế hoạch tồi, vì việc này sẽ khiến đất đai bị thoái hóa nhiều hơn. Điều mà chúng tôi mong muốn là việc trồng lại rừng cần được tiến hành một cách bài bản, chuyên nghiệp. Không phải tiến hành trong bối cảnh để lấp đầy chỗ trống của các khu rừng đã bị phá hủy. Như vậy, rõ ràng là phải nói đến chuyện chống nạn phá rừng, trước khi nói đến việc trồng lại rừng.

Hồi cuối tháng 7, đầu tháng 8 vừa qua, một thông báo của Ethiopia gây chấn động quốc tế. Chính quyền quốc gia miền đông châu Phi này tuyên bố, chỉ trong một ngày toàn quốc trồng được 350 triệu cây xanh, phá kỷ lục trước đó 50 triệu cây, của tiểu bang Uttar Pradesh của Ấn Độ. Theo chính quyền Ethiopia, kể từ tháng 5 đến thời điểm đó, đã trồng được khoảng 3 tỷ cây. Ethiopia hiện chỉ còn khoảng 4% diện tích quốc gia có rừng, so với gần nửa diện tích đất nước là rừng cách đây một thế kỷ. Trồng lại rừng nhanh chóng để đối phó với nạn đất đai suy thoái, khí hậu bị hâm nóng… – đối với Ethiopia và nhiều quốc gia khác – là một đòi hỏi khẩn cấp. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nghi ngờ về hiệu quả của giải pháp tương đối dễ dãi này, cũng như việc kế hoạch phủ xanh cấp tốc của chính quyền Ethiopia dường như đang chạy theo số lượng, hơn là một lộ trình bài bản, dựa trên các hiểu biết thực sự về nghề trồng rừng.

Phá rừng, đốt rừng, khai thác gỗ cạn kiệt, để rồi trồng mới, với hy vọng vãn hồi thực sự các thiệt hại: Cách suy nghĩ này, biện pháp này ngày càng bị chỉ trích là ảo tưởng.

Theo giới chuyên gia về sinh thái, vấn đề cơ bản khiến trồng rừng mới không thể thay thế ngay được các khu rừng, có tuổi thọ hàng trăm năm, đó là: rừng không chỉ gồm một số loại cây (dễ dàng trồng mới), mà là cả một hệ sinh thái vô cùng phức tạp, đặc biệt là những khu vực như rừng nguyên sinh Amazon. Trên mỗi hecta rừng, có ít nhất 300 loài thực vật cùng tồn tại. Toàn bộ rừng Amazon chiếm đến ước tính khoảng một phần tư các giống loài động thực vật trên Trái đất.

Nói một cách khác, kể cả các dự án trồng rừng quy mô nhất cũng không thể nào tái tạo lại được các hệ sinh thái phức tạp chỉ trong vòng một vài năm. Theo một số ước tính, tại Amazon, thiên nhiên phải cần đến từ 60 đến 100 năm mới có thể tái tạo được phần nào một hệ sinh thái đã mất. Mà tất nhiên là một hệ sinh thái không thể tái tạo được thành công, chỉ đơn giản với một số loài cây được quảng bá là tăng trưởng nhanh chóng, như bạch đàn.

Đời sống phong phú và bí ẩn của rừng đang ngày càng được soi sáng với các nghiên cứu khoa học mới. Hồi tháng 6/2019, lần đầu tiên các nhà khoa học công bố một công trình về vai trò chủ chốt của mối liên hệ mật thiết giữa cây và nấm trong việc bảo vệ tình trạng cân bằng của khí hậu trên quy mô toàn hành tinh. Nấm được nói đến ở đây là các loài nấm rễ cộng sinh – chiếm khoảng 10% các loài nấm - tạo thành lớp vỏ bao bọc xung quanh các rễ cây, hoặc xuyên sâu vào các rễ cây. Theo khảo sát quốc tế, do Global Forest Biopersity Initiative điều phối, sự hiện diện của loài nấm này góp phần quan trọng vào việc hãm lại tốc độ phân hủy vật chất hữu cơ trong thảm thực vật dưới gốc cây (nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature). Với hệ quả là có thêm nhiều khí các-bon được chôn trong lòng đất. Hay nói một cách khác, việc khí hậu được điều hòa phụ thuộc rất nhiều vào “sự thông minh” của các loài thực vật sống cộng sinh trong rừng. Sự sống cộng sinh vô cùng tinh vi này không phải một sớm một chiều mà có thể hình thành.

Nghiên cứu chưa từng có về Đời sống rừng trên Trái đất nói trên, dựa vào các khảo sát hơn một triệu khoảnh rừng, với diện tích trung bình một hecta, với tổng cộng 31 triệu cây, 28.000 giống loài, tại các hệ sinh thái tiêu biểu (rừng nguyên sinh nhiệt đới, rừng ôn đới, vùng ẩm ướt, vùng thảo nguyên khô nóng…) tại 70 quốc gia.

Theo các tác giả nghiên cứu, trong các khu rừng tự nhiên, các loài nấm sợi tạo thành cả một hệ thống chằng chịt nối liền cây cối với nhau. Nhà sinh học Canada Suzane Simard ví đây như một “hệ thống Internet” của rừng. Nhờ ở mạng Wood Wide Web này, mà cây cối trợ giúp nhau, trao đổi dưỡng chất, trao đổi thông tin với nhau. Nữ khoa học gia Canada nhấn mạnh đến việc rừng là một cơ thể sống khổng lồ, vận hành theo quan hệ cộng đồng, ở đây những kẻ mạnh nhất giúp những ai yếu nhất. Các cây to lớn nhất, sống lâu nhất truyền dinh dưỡng cho các cây con bị che phủ dưới tán rừng già. Mức độ đa dạng sinh học cao giúp cho khu rừng thích nghi được với nhiều biến đổi môi trường.

Nhà Khoa học Thomas Crowther, một đồng tác giả của nghiên cứu, ví cuộc điều tra chưa từng có này như một bức ảnh chụp “cộng hưởng từ” não bộ của các hệ sinh thái thế giới. Trong thời gian tới, giới khoa học dự kiến sẽ có thêm những điều tra mới vén lộ sự sống vô cùng tinh vi trong rừng.

Tóm lại, phá thì dễ, nhưng làm lại thì rất khó ! Trồng rừng mới có thể là giải pháp tức thời, nhưng không thể nào vãn hồi nhanh chóng việc rừng bị phá hủy, để trồng trọt, chăn nuôi, hay lấy gỗ. Giải pháp căn cơ và khẩn cấp hơn cả vẫn là bảo vệ các khu rừng chưa bị phá, để tránh không lâm vào tình trạng mất bò mới lo làm chuồng. Trồng rừng mới không thể coi là phép mầu để lẩn tránh việc bảo vệ rừng - thách thức vô cùng gian nan.

Linh Đức