Biến thể Brazil đe dọa cuộc chiến chống dịch Covid-19 toàn cầu

Theo một số chuyên gia, sự xuất hiện của các virus biến thể nguy hiểm này, và một số loại có thể còn nguy hiểm hơn nữa trong tương lai, đe dọa làm phá sản cuộc chiến chống đại dịch Covid toàn cầu.

Biến thể P.1, với tên gọi khoa học 20J/501Y.V3, lần đầu tiên được ghi nhận vào tháng 1/2021 tại Nhật Bản. Đối tượng bị lây nhiễm là những người từng đến khu vực phía bắc Brazil. Nhà dịch tễ học Jesem Orellana, nhà nghiên cứu thuộc viện nghiên cứu Brazil Fiocruz (tương đương với viện Pasteur ở Pháp) cho biết, do khả năng giải trình tự gien ở Brazil nhìn chung là thuộc loại “yếu kém nhất thế giới”, vì vậy phải đến khi bệnh nhân mang virus sang Nhật Bản, biến thể này mới được xác nhận.

Theo một số nghiên cứu, biến thể P.1 xuất hiện lần đầu tiên tại Manaus, bang Amazonas, tây bắc Brazil, thuộc vùng rừng nhiệt đới Amazon. Các dữ liệu của Mạng lưới phân tích gien của Fiocruz và mạng lưới toàn cầu chia sẻ dữ liệu virus cúm - Global Initiative on Sharing Avian Influenza Data (GISAD) cho biết: tỉ lệ biến thể P.1 tại Brazil tăng vọt trong vòng hai tháng qua. Từ 28% hồi tháng 1/2021 lên đến 73% vào tháng 3/2021. Có thể nói, biến thể P.1 tại Brazil hiện diện ở mức độ tương tự với biến thể Anh ở châu Âu.

Không chỉ hoành hành tại Brazil, biến thể này đã lan sang hầu hết các nước Nam Mỹ, như Achentina, Chilê, Uruguay, Paraguay, Peru.., cũng như Mỹ, Canada, Đức hay Pháp. Trong bản tin dịch tễ học hàng tuần mới nhất ngày 13/04, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận sự có mặt của biến thể này tại 52 quốc gia trên thế giới, tức gấp 7 lần số nước theo báo cáo của WHO hồi tuần trước.

Theo nhà vi sinh học Natalia Pasternak, giám đốc Viện Questoes de Ciencia (Brazil), biến thể P.1 thực sự có độ lây lan mạnh tại Brazil, nơi dịch bệnh hoàn toàn nằm ngoài vòng kiểm soát.

Báo Le Monde dẫn lời nhà dịch tễ học Jesem Orellana, theo đó, cũng tương tự như biến thể tại Anh, biến thể P.1 có đột biến mang mã số N501Y tại protein Spike, khiến biến thể này dễ dàng xâm nhập hơn vào các tế bào. Protein Spike được ví như một chiếc chìa khóa, có khả năng mở tung cánh cửa giúp cho virus xâm nhập tế bào. Cánh cửa vào tế bào là thụ thể ACE2, có mặt trong các tế bào của cơ thể con người.

Biến thể P.1 cũng có cả thế mạnh của biến thể Nam Phi, do sở hữu một đột biến mang mã số E484K. Theo một số nghiên cứu, chính nhờ ở biến đổi này mà virus có thể gây tái nhiễm dễ dàng hơn. Bởi, để chống lại được một virus với biến đổi như vậy, cơ thể phải có khả năng huy động được nhiều kháng thể hơn.

Một nghiên cứu của Cadde (Brazil-UK Centre for Arbovirus Discovery, Diagnosis, Genomics and Epidemiology), công bố cuối tháng 2/2021 trên trang MedRxiv, cho thấy biến thể này có khả năng lây nhiễm cao hơn từ 1,4 đến 2,2 lần so với các biến thể khác.

Một trong những lo ngại lớn hiện nay của giới y tế là, với sự phát triển của một biến thể như vậy, các vaccine hiện có trở nên kém hiệu quả hơn nhiều. Nhà virus học Bruno Lina (thành viên của Hội đồng Khoa học Pháp về Covid-19) giải thích: nếu như việc chích ngừa có hiệu quả rất tốt với biến chủng ở Anh, thì với hai biến thể Nam Phi và P.1 Brazil, điều này ngày càng trở nên không chắc chắn.

Không chỉ lây nhiễm nhanh hơn, dễ kháng vaccine hơn, một điểm khác khiến biến thể P.1 Brazil khiến giới y tế đau đầu. Đó là với biến thể này, tỉ lệ lây nhiễm ở người trẻ và trung niên tăng vọt, khác hẳn với tình hình chung cho đến nay.

Một nghiên cứu, công bố trên trang Research Square (ngày 26/02/2021), phân tích 250 mẫu gien của các bệnh nhân nhiễm virus SARS-CoV-2 tại bang Amazonas, được coi là nơi khởi nguồn của biến thể P.1, cho thấy tải lượng virus của biến thể cao gấp 10 lần ở người trưởng thành, từ 18 đến 59 tuổi (và phụ nữ cao tuổi), trong lúc ở đàn ông trên 60 tuổi, lại không có sự khác biệt.

Theo Le Monde, tỉ lệ tử vong của người trẻ trên 20 ở Brazil tăng vọt trong tháng 1 và tháng 2/2021, có khả năng một phần là do biến thể này, tuy nhiên hiện tại chưa có nghiên cứu được công bố, cho phép khẳng định giả thiết này.

Dù sao việc tỉ lệ tử vong cao ở người trẻ (tăng 193% kể từ đợt dịch cuối cùng mùa thu năm ngoái ở những người dưới 45 tuổi, theo số liệu của một hiệp hội y tế Brazil AMIB), cùng lúc với mức tăng đột biến của biến thể P.1, cũng khiến giới y tế hết sức cảnh giác.

Tuy nhiên, P.1 chỉ là một trong các biến thể virus gây bệnh Covid-19 xuất hiện tại Brazil. Có người ví Brazil như một đại thảm họa dịch tễ, một “Fukushima sinh học”. Điều đó có ý nghĩa gì ?

Theo Viện nghiên cứu y học Brazil Fiocruz mới đây, đã có tổng cộng 92 biến thể virus gây bệnh Covid-19 được phát hiện tại nước này. Tiếp theo P.1, là một số biến thể gây nhiều chú ý khác, như P.2 lưu hành mạnh tại vùng Rio de Jainero, hay một biến thể mới được xác nhận tại bang láng giềng Minas Gerais, mà giới khoa học tạm đặt tên là P.4.

Chuyên gia Miguel Nicolelis, cựu điều phối viên khu vực chống dịch bệnh, cảnh báo “Brazil có thể biến thành một khu vực thuận lợi cho phép ra đời những biến thể mới, đe dọa làm phá sản cuộc chiến chống dịch toàn cầu”. Một “Fukushima sinh học” là diễn đạt của vị chuyên gia nói trên để nói về hiểm họa hết sức lớn này (khi so sánh nguy cơ xuất hiện các biến thể Covid-19 đáng sợ ở Brazil với vụ nổ nhà máy điện nguyên tử Fukushima ở Nhật Bản năm 2011).

Trong những tuần gần đây, giới khoa học Brazil đang nỗ lực cải thiện khả năng giải trình tự gien, để kịp thời phát hiện các biến thể mới. Nguồn tin từ nhật báo địa phương Brazil là A Gazeta, hôm 08/04/2021, cho biết việc phát hiện ra một biến thể mới, với 18 đột biến. Nhiều đột biến trong đó đã có mặt trong các biến thể Brazil P.1 và P.2, cũng như các biến thể Nam Phi và Anh. Biến thể này được dự định được đặt tên là P.4, do có xuất thân tương đồng với các biến thể Brazil khác. Hiện tại còn quá sớm để hiểu được các tác động của biến thể P.4, nhưng rõ ràng biến thể này được phát hiện tại một khu vực mà tỉ lệ tử vong và lây nhiễm tăng vọt.

Tình hình tại Brazil càng khiến thế giới phải lo ngại hơn, khi tổng thống Brazil Jair Bolsonaro, theo tư tưởng cực hữu, nổi tiếng với các hành xử mang tính mỵ dân, từ đầu đại dịch đến nay, liên tục có các chủ trương chống lại các khuyến cáo của giới y tế. Ngày 07/04, trong lúc bệnh dịch lập thêm kỷ lục mới, vượt ngưỡng hơn 4.000 người chết mỗi ngày, nguyên thủ Brazil đã loại trừ khả năng “phong tỏa toàn quốc”. Trước thái độ hoàn toàn bất hợp tác của tổng thống, ngày 13/04, Thượng Viện Brazil phải tuyên bố mở điều tra về các hành động thiếu trách nhiệm của chính phủ trong việc đối phó với dịch bệnh.

N.C