Những dấu hiệu cảnh báo và những bước tiến về môi trường trong năm 2023

Biến đổi khí hậu đang tạo điều kiện cho khói cháy rừng di chuyển qua các ngọn núi ở Hoa Kỳ vào năm vừa qua kỷ lục về số vụ cháy rừng ở miền Tây bán cầu

Lũ lụt chết người đã tấn công Brazil vào tháng 9/2023. Các thảm họa thiên nhiên như nắng nóng cực độ, cháy rừng ở Canada, băng tan ở Bắc Cực và lũ lụt đều xuất hiện vào năm 2023 dấu hiệu của một hành tinh nóng hơn…tác động của biến đổi khí hậu và các mối đe dọa môi trường đối với con người và động vật hoang dã đã lập kỷ lục. Nhưng không phải tất cả các cột mốc về môi trường của năm 2023 đều tiêu cực. Trong số những nguyên nhân gây lo ngại, tiêu cực này cũng có những dấu hiệu đem lại nhiều hy vọng tích cực cho chúng ta.

Xu hướng từ bỏ nhiên liệu hóa thạch và hướng tới năng lượng tái tạo vẫn tiếp tục được đón nhận tích cực, mặc dù vẫn có số đông người chưa thay đổi suy nghĩ, quan điểm. Trong khi một số loài được tuyên bố tuyệt chủng thì một số khác lại xuất hiện lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ. Và lễ kỷ niệm 50 ngày “Đạo luật về các loài có nguy cơ tuyệt chủng” đã nhấn mạnh rằng một số loài điều tưởng chừng như đã được định sẵn sẽ biến mất thì giờ đây, nói một cách tương đối, lại đang phát triển mạnh mẽ.

Cả mặt tiêu cựa lẫn những thành quả đạt được, dưới đây là những mốc quan trọng về môi trường trong năm qua.

Nhiệt độ tiếp tục tăng cao

Năm 2023 đã kết thúc có vẻ được coi là năm ấm nhất được ghi nhận. Báo cáo Trạng thái Khí hậu Toàn cầu tạm thời của Tổ chức khí tượng thế giới (WMO) xác nhận rằng năm 2023 được coi là năm ấm nhất được ghi nhận. Dữ liệu cho đến cuối tháng 10 cho thấy nhiệt độ trong năm tăng khoảng 1,40^o C (với biên độ không chắc chắn là ±0,12°C) trên mức cơ sở tiền công nghiệp 1850-1900. Sự khác biệt giữa năm 2023, 2016 và 2020 - trước đây được xếp hạng là những năm ấm nhất.

Chín năm qua, từ 2015 đến 2023, là kỷ lục ấm nhất. Sự kiện El Nino nóng lên, xuất hiện vào mùa xuân ở Bắc bán cầu năm 2023 và phát triển nhanh chóng trong mùa hè, có khả năng làm tăng thêm sức nóng vào năm 2024 vì El Nino thường có tác động lớn nhất đến nhiệt độ toàn cầu sau khi đạt đỉnh. Với nhiệt độ cao hơn nhiệt độ trung bình khoảng 2,5°F trước cuộc cách mạng công nghiệp. Năm nay, chúng ta đã chứng kiến tháng 7, tháng 8, tháng 9 và tháng 10 nóng kỷ lục. Tháng 7 là tháng nóng nhất từng được ghi nhận và đỉnh điểm là ngày 4 tháng 7 là ngày ấm nhất từng được ghi nhận có thể là một trong những ngày nóng nhất trong 125.000 năm qua.

Lượng khí thải carbon toàn cầu từ nhiên liệu hóa thạch, nguyên nhân chính gây ra sự gia tăng nhiệt độ như vậy, cũng đạt mức cao mới vào năm 2023, heo nghiên cứu được công bố ngày 5 tháng 12 của Dự án Carbon toàn cầu, một tập đoàn quốc tế gồm các nhà khoa học từ hơn 90 tổ chức, lượng khí thải carbon toàn cầu từ nhiên liệu hóa thạch đã tăng trở lại vào năm 2023 – đạt mức kỷ lục. Các nhà nghiên cứu ước tính lượng khí thải carbon dioxide của thế giới sẽ vượt quá 40 tỷ tấn vào năm 2023, trong đó có gần 37 tỷ tấn từ nhiên liệu hóa thạch. Tổng lượng phát thải tăng 1,1% so với mức năm 2022 và 1,5% so với mức trước đại dịch, tiếp tục duy trì ở mức ổn định trong 10 năm.

Nắng nóng cực độ này còn được thúc đẩy bởi sự kiện El Nino mạnh, xuất hiện vào mùa xuân vừa qua ở Bắc bán cầu và phát triển nhanh chóng trong mùa hè. Tổ chức khí tượng thế giới (WMO), kiểu thời tiết này có thể sẽ dẫn đến nhiệt độ cao hơn nữa vào năm 2024.

Thiệt hại từ cháy rừng lan rộng

Trong một năm chứng kiến liên tiếp các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt, ít sự kiện nào đáng chú ý hơn các vụ cháy rừng quét qua nhiều vùng ở Canada và làm ô nhiễm bầu trời trên phần lớn nước Mỹ. 19 triệu ha rừng bị đốt cháy trên khắp đất nước vào năm 2023 gần gấp ba lần kỷ lục trước đó và có diện tích gần gấp đôi Bồ Đào Nha. Khi biến đổi khí hậu làm gia tăng các vụ cháy rừng, chúng ta sẽ thấy nhiều khói bay vào bầu khí quyển phía trên mỗi mùa cháy rừng. Tùy thuộc vào gió và thời tiết, làn khói này có thể lan rộng hàng trăm hoặc hàng nghìn km từ nguồn của nó, như chúng ta đã thấy vào đầu tháng 6 ở Bờ Đông Hoa Kỳ.

Theo một nghiên cứu của Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus, các vụ cháy rừng ở Canada đã thải ra 410 triệu tấn carbon dioxide vào khí quyển, gần bằng lượng khí thải tương đương với lượng khí thải của Mexico vào năm 2021 và tiến gần mức 546 triệu tấn mà chính Canada đã thải ra do hoạt động của con người vào năm 2022.

Ấm lên và băng tan ở Bắc Cực và Nam Cực

Khu vực cực bắc của Trái đất tiếp tục ấm lên nhanh hơn gấp 4 lần so với phần còn lại của hành tinh. Vào tháng 12, cơ quan Quản trị Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) đã công bố Thẻ báo cáo Bắc Cực hàng năm trong đó cho thấy năm 2023 là năm ấm nhất từng được ghi nhận trong khu vực.

Ở Greenland, nhiệt độ tại Trạm Summit, cao trên dải băng, tam thời tăng lên trên mức đóng băng vào ngày 26/06/2023 nhiệt độ chỉ thấy năm lần trong 34 năm qua. Mùa hè vừa qua là mùa hè nóng kỷ lục ở Bắc Cực, nơi đang nóng lên nhanh hơn gần bốn lần so với bất kỳ nơi nào khác trên hành tinh. Và các triệu chứng của sự nóng lên đó đã bộc lộ một khu vực đang thay đổi nhanh chóng mà về nhiều mặt hầu như không giống với khu vực trước đây.

Theo một báo cáo do Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia công bố đầu tháng 12, các điểm dữ liệu quan trọng cho thấy, Bắc Cực tiếp tục trở nên ít băng giá hơn, ẩm ướt hơn và xanh hơn. Các xu hướng này, tất cả đều liên quan đến khí hậu ấm lên, đã được quan sát thấy trong nhiều thập kỷ.

Và chúng đã diễn ra một cách kịch tính trong mùa hè này: Các vụ cháy rừng ngoài tầm kiểm soát đã buộc toàn bộ cộng đồng phải sơ tán. Một dòng sông dâng cao từ bờ và tràn vào các ngôi nhà vì băng hà mỏng đi đáng kể. Gần đỉnh dải băng ở Greenland, cao hơn 3.048 km so với mực nước biển, nhiệt độ đã tăng trên mức đóng băng lần thứ năm kỷ lục.

Trong vài năm, băng ở biển Nam Cực hầu như tan chảy hoàn toàn vào mỗi mùa hè đã ổn định, bất chấp đại dương ấm lên bên dưới nó. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số lời giải thích cho sự tồn tại dai dẳng này nhưng dự đoán rằng một ngày nào đó sẽ có lúc băng biển ở Nam Cực bắt đầu tan đi. Bây giờ là lúc đó. Phạm vi băng biển bị ảnh hưởng bởi gió và dòng hải lưu cũng như nhiệt độ. Băng biển ở Bắc Băng Dương bị bao bọc một phần dường như đang phản ứng trực tiếp với sự nóng lên, trong khi những thay đổi về gió và trong đại dương dường như đang chi phối các mô hình khí hậu và sự thay đổi băng biển trong đại dương xung quanh Nam Cực.

Một số khác biệt về phạm vi băng biển theo mùa giữa Bắc Cực và Nam Cực là do địa lý cơ bản và ảnh hưởng của nó đến sự lưu thông của khí quyển và đại dương. Bắc Cực là một lưu vực đại dương được bao quanh phần lớn bởi các khối lục địa miền núi và Nam Cực là một lục địa được bao quanh bởi đại dương. Ở Bắc Cực, phạm vi băng biển bị giới hạn bởi khối đất liền xung quanh. Vào mùa đông ở Nam Đại Dương, băng biển có thể tự do lan rộng ra vùng biển xung quanh, với ranh giới phía nam của nó được xác định bởi đường bờ biển Nam Cực. Bởi vì băng biển ở Nam Cực hình thành ở các vĩ độ xa Nam Cực hơn (và gần xích đạo hơn), nên có ít băng tồn tại hơn trong mùa hè. Phạm vi băng biển ở cả hai cực thay đổi theo mùa; tuy nhiên, sự biến đổi dài hạn về phạm vi băng mùa hè và mùa đông là khác nhau ở mỗi bán cầu, một phần do những khác biệt cơ bản về địa lý này.

Mức độ tối đa của băng biển Nam Cực trong năm là mức thấp nhất từng được ghi nhận 10.54120km vuông, thấp hơn gần hơn 64000 km vuông so với mức thấp trước đó và là nguyên nhân gây lo ngại cho động vật hoang dã ở Nam Cực như chim cánh cụt và hải cẩu, vốn là băng biển một môi trường sống quan trọng.

Năng lượng tái tạo đang gia tăng

Những thành tựu của sự phát triển năng lượng tái tạo được cho là điểm tích cực trong việc chống biến đổi khí hậu

Hội nghị về biến đổi khí hậu COP28 đã kết thúc vào tháng 12 với cam kết tăng gấp ba công suất năng lượng tái tạo vào năm 2030. Ngày 12/12/2023 tại Dubai và London, hơn 100 quốc gia tại hội nghị thượng đỉnh về khí hậu COP28 ở Dubai đã đồng ý tăng gấp ba lần công suất năng lượng tái tạo vào năm 2030, một trong những cam kết ít gây tranh cãi nhất được đưa ra tại hội nghị. Theo đó, các chính phủ đã đưa ra các sáng kiến mới nhằm tăng cường năng lượng sạch và loại bỏ nhiên liệu hóa thạch tại Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu của Liên Hợp Quốc ở Dubai, nơi các quốc gia đang vật lộn với cách ngăn chặn sự gia tăng không ngừng của hiện tượng nóng lên hành tinh khí thải.

Trong một trong những sáng kiến được ủng hộ rộng rãi nhất, 118 Chính phủ đã cam kết tăng gấp ba công suất năng lượng tái tạo của thế giới vào năm 2030 tại Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu COP28 của Liên Hợp Quốc vào thứ Bảy, như một lộ trình cắt giảm tỷ trọng nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất năng lượng của thế giới. Nhưng họ đã đưa ra rất ít chi tiết về cách họ có thể khiến một ngành công nghiệp đang suy thoái phát triển nhanh hơn nhiều.
Anders Opedal, giám đốc điều hành của Equinor của Na Uy, một nhà phát triển năng lượng tái tạo lớn, nói với Reuters: “Điều đó là thực tế, nhưng có những yếu tố cần được giải quyết như cấp phép, cho thuê, kết nối lưới điện”. Điều đó gần như chắc chắn sẽ đòi hỏi đầu tư nhiều hơn vào ngành, nhưng có lý do để tin rằng việc đầu tư là có khả thi. Việc sử dụng năng lượng tái tạo đã đạt kỷ lục mới trong năm 2023.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã tuyên bố vào tháng 7 rằng công suất năng lượng tái tạo toàn cầu sẽ tăng thêm 440 tỷ watt trong năm 2023, lớn hơn 107 tỷ watt IEA cho biết thêm, 2/3 mức tăng đó là do sự tăng trưởng về công suất pin mặt trời. Theo một báo cáo được công bố đầu năm vừa qua bởi tổ chức tư vấn năng lượng Ember, năng lương gió và mặt trời cùng nhau cung cấp 14,3% điện năng toàn cầu trong nửa đầu năm 2023, so với 12,8% vào năm 2023. 2022. Năm mươi quốc gia lập kỷ lục hàng tháng về sản xuất năng lượng mặt trời trong cùng thời kỳ đó, mặc dù sản lượng năng lượng từ thủy điện giảm nhẹ, phần lớn là do hạn hán ở Trung Quốc (nơi chiếm trữ lượng thủy điện thế giơi).

Xe điện đang ngày càng được phổ biến

Cuộc cách mạng năng lượng sạch đang lan rộng sang phương tiện giao thông cá nhân. Mặc dù doanh số bán hàng thấp hơn so với kỳ vọng của các nhà sản xuất ô tô và chính phủ liên bang, số lượng xe điện chạy trên đường đã tăng đáng kể ở Hoa Kỳ và nước ngoài. Theo một nghiên cứu, doanh số bán các loại xe điện phổ biến trên toàn cầu đã tăng 20% trong năm nay. Doanh số bán hàng tăng 43% ở Hoa Kỳ và Canada và 25% ở Trung Quốc.

Theo BloombergNEF Sổ tay phương tiện không phát thải, dự báo số lượng xe điện chạy pin trên đường vào năm 2030 đã tăng 26% so với đến năm 2022, với tổng số phương tiện không phát thải ước tính chiếm tới 75% doanh số bán xe chở khách toàn cầu vào năm 2040. Sự gia tăng này chủ yếu đến từ Trung Quốc, nơi có hơn 25% doanh số bán xe chở khách mới là xe điện.

Trước tình trạng ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng trầm trọng, việc chuyển sang sử dụng các phương tiện giúp giảm thiểu khí nhà kính đang là mục tiêu hướng tới của tất cả các quốc gia tại thời điểm hiện tại. Điều này đi đôi với việc người tiêu dùng ngày càng sẵn sàng chuyển sang sử dụng xe điện. Nghiên cứu mới đây tại khu vực Đông Nam Á cho thấy, 50% chủ sở hữu ô tô ở Indonesia sẵn sàng chuyển sang sử dụng xe điện, con số này tại Philippines là 45%, Thái Lan 43% và Malaysia là 35%.

Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035 được phê duyệt tại Quyết định số 1168/QĐ-TTg ngày 16/7/2014 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định rõ: “Khuyến khích sản xuất dòng xe thân thiện môi trường (tiết kiệm nhiên liệu, hybrid, sử dụng nhiên liệu sinh học, chạy điện...), đáp ứng các yêu cầu về tiêu chuẩn khí thải theo lộ trình đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt” và “phát triển ngành công nghiệp ô tô đồng bộ với phát triển hạ tầng giao thông”. Mặc dù vậy, đến nay, theo số liệu của Cục Đăng kiểm Việt Nam, số lượng xe điện hóa (hybrid, plug-in hybrid và xe thuần điện) ở Việt Nam hiện còn rất ít, năm 2019 là 140 xe, năm 2020 tăng lên 900 xe và đến hết năm 2021 có thêm hơn 1.000 xe. Tất cả số xe trên đều là nhập khẩu và gần như toàn bộ là xe hybrid, xe plug-in hybrid, số xe chạy pin chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Tháng 1/2021, VinFast đã chính thức công bố và cho ra mắt dòng xe ô tô điện đầu tiên chạy bằng pin lithium ion được sản xuất trong nước, mang thương hiệu Việt. Đây là bước ngoặt mang tính lịch sử to lớn đối với ngành công nghiệp sản xuất xe tại Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ phát triển của xe điện tại Việt Nam vẫn còn rất chậm. Ngoài hạn chế về hạ tầng, chính sách khuyến khích phát triển xe điện tại Việt Nam hầu như chưa có, các giải pháp đồng bộ để phát triển ngành công nghệp xe điện chưa được xây dựng. Xe điện đến nay mới chỉ nhận được ưu đãi về thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt, nhưng vẫn thấp hơn so với xe chạy xăng/dầu thông thường.

Nhiều loài động vật đã tuyệt chủng trong khi có nhiều loài khác được phát hiện lại

Vào tháng 5/2023, một nghiên cứu trên 71.000 loài động vật cho thấy 48% đang suy giảm, 49% vẫn ổn định và chỉ 3% là thấy sự gia tăng quy mô quần thể của chúng. Nghiên cứu tương tự cũng kết luận rằng 1/3 số loài động vật hiện không được coi là có nguy cơ bị đe dọa tuy nhiên đang giảm về số lượng, đe dọa sự tồn tại lâu dài của chúng.

Chính phủ Hoa Kỳ đã loại bỏ 21 loài khỏi danh sách các loài có nguy cơ tuyệt chủng vì chúng hiện được coi là tuyệt chủng, bao gồm loài dơi ăn trái Little Mariana, loài dơi Bachman chích, và một số loài chim, trai và cá. Tuy nhiên, khi Đạo luật về các loài có nguy cơ tuyệt chủng đạt đến ngày kỷ niệm 50 năm thành lập, sự tồn tại liên tục của một số loài, bao gồm đại bàng đầu trắng, chim ưng peregrine và cá sấu Mỹ là minh chứng cho những gì có thể đạt được khi thực hiện các biện pháp bảo tồn.

Và một số loài trước đây được coi là tuyệt chủng đã được phát hiện lại vào năm 2023, bao gồm “chuột chũi vàng bơi trong cát” được nhìn thấy lần cuối ở 1937 và sau đó được tuyên bố chính thức biến mất. Nhưng vào tháng 11 năm 2023 một nhóm các nhà bảo tồn và di truyền học từ Tổ chức Động vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng, Đại học Stellenbosch và Đại học Pretoria đã tìm thấy con chuột chũi sau khi theo DNA môi trường của nó qua các cồn cát. Các nhà khoa học đã khám phá lại một loài động vật có vú đã biến mất từ lâu được mô tả là có gai của nhím, mõm của thú ăn kiến và chân của chuột chũi ở Dãy núi Cyclops của Indonesia hơn 60 năm sau được ghi lại lần cuối.

Loài thú lông nhím mỏ dài Attenborough, được đặt theo tên của nhà tự nhiên học người Anh David Attenborough, lần đầu tiên được chụp ảnh bằng camera đường mòn vào ngày cuối cùng của chuyến thám hiểm kéo dài 4 tuần do các nhà khoa học của Đại học Oxford dẫn đầu.