Việt Nam đi đến đâu trên lộ trình nói không với nhựa dùng một lần?

Việt Nam đang từng bước xây dựng lộ trình giảm và tiến tới loại bỏ nhựa dùng một lần. Nguồn ảnh: letsrecycle.com

Từ chiếc túi nhỏ đến một bài toán lớn

Một chiếc túi nilon được sử dụng trong vài phút có thể là hình ảnh rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Nhưng khi hàng triệu người cùng sử dụng những chiếc túi, cốc, hộp, ống hút hay bao bì chỉ một lần rồi bỏ đi, lượng chất thải tạo ra sẽ trở thành một vấn đề lớn.

Theo thống kê từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa nhưng chỉ khoảng 27% chỗ này được thu gom, tái chế. Những con số ấy cho thấy việc nói “không” với nhựa dùng một lần không đơn thuần là thay chiếc túi nilon bằng một chiếc túi khác. Đó là sự thay đổi trong cả cách sản xuất, mua sắm, tiêu dùng và xử lý chất thải.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực từ năm 2022, đã đưa quản lý chất thải nhựa vào một phần của chính sách bảo vệ môi trường. Đây cũng là hướng được Ngân hàng Thế giới khuyến nghị trong nghiên cứu về lộ trình quốc gia giảm nhựa dùng một lần ở Việt Nam: bắt đầu bằng các biện pháp hạn chế sử dụng và thu phí đối với một số sản phẩm, sau đó từng bước tiến tới cấm những loại nhựa dùng một lần phù hợp. Chẳng hạn áp dụng các biện pháp cấm sản xuất, nhập khẩu túi nylon sử dụng trong nước được đặt theo lộ trình từ năm 2026 và hạn chế hầu hết sản phẩm nhựa dùng một lần vào năm 2031.

Không chỉ hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần, chúng ta cũng nên thay đổi thói quen mua sắm tiêu dùng. Nguồn ảnh: waste360.com

Giảm nhựa cũng là giảm áp lực cho những “nhà máy” phát thải khí mê-tan

Bản thân nhựa không phải nguồn phát thải khí mê-tan chính. Khi rác được đưa về các bãi chôn lấp, phần chất hữu cơ như thức ăn thừa, lá cây, giấy và các vật liệu dễ phân hủy sẽ bị phân hủy trong điều kiện thiếu ô-xy. Đây là môi trường thuận lợi để hình thành khí mê-tan.

Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về lộ trình nhựa dùng một lần cũng lưu ý rằng ngay cả những vật liệu phân hủy sinh học nếu không được phân loại và xử lý đúng cách vẫn có thể tạo phát thải khí nhà kính ngoài bãi chôn lấp. Có nghĩa rằng không phải cứ thay nhựa bằng chất liệu dễ phân hủy khác là bài toán môi trường tự động được giải quyết.

Một chiếc hộp giấy, ống hút tre hay sản phẩm có khả năng phân hủy chỉ thực sự phát huy lợi ích khi được sử dụng hợp lý, thu gom và xử lý trong hệ thống phù hợp. Nếu tất cả cuối cùng vẫn bị trộn lẫn rồi đưa đến bãi chôn lấp, khí mê-tan vẫn có thể sản sinh nhiều như trước. Vì thế, lộ trình nói không với nhựa dùng một lần cần đi cùng với giảm rác từ nguồn, phân loại, tái sử dụng, tái chế và xử lý phần rác hữu cơ đúng cách.

Việt Nam đã tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu và đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% tổng lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020. Vì vậy, mỗi giải pháp giúp giảm lượng chất thải phải chôn lấp, tăng thu hồi và xử lý khí mê-tan, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý chất thải đều có thể góp phần vào mục tiêu chung.

Không chỉ hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần, chúng ta cũng nên thay đổi cách tiêu dùng: thứ gì không cần đến thì không mua, thứ gì có thể dùng nhiều lần thì không vội vứt bỏ; thứ gì có thể tái chế thì cần được thu gom đúng cách; còn rác hữu cơ cần được tách ra để có thể xử lý bằng những phương pháp phù hợp như ủ phân, thay vì đưa tất cả vào bãi chôn lấp.

Đây cũng là tinh thần của kinh tế tuần hoàn: kéo dài vòng đời của sản phẩm và vật liệu càng lâu càng tốt, giảm lượng tài nguyên phải khai thác mới và giảm lượng chất thải cuối cùng. Một chiếc túi được dùng lại nhiều lần có nghĩa là ít sản phẩm mới phải được sản xuất. Một hộp nhựa được sử dụng nhiều vòng đời có nghĩa là ít chất thải phải xử lý. Một phần rác hữu cơ được tách khỏi dòng rác chôn lấp có nghĩa là giảm điều kiện hình thành mê-tan. Một bãi rác được quản lý tốt hơn lại có thể thu hồi phần mê-tan phát sinh thay vì để khí thoát vào khí quyển. Tất cả những thay đổi ấy cuối cùng đều hướng về một mục tiêu chung: sử dụng tài nguyên tiết kiệm hơn và giảm phát thải rác cũng như khí nhà kính. .

Việt Nam chẳng thể “nói không” với nhựa dùng một lần chỉ sau một thời gian ngắn. Nhưng thói quen tự mang túi khi đi chợ hay siêu thị, tự mang bình đi mua nước, các cửa hàng bắt đầu thu phí chứ không cung cấp túi nhựa miễn phí cho khách hàng … đều là những bước nhỏ trên cùng một con đường hạn chế đồ nhựa.

Đó có lẽ mới là ý nghĩa sâu xa nhất của việc nói không với một món đồ chỉ được sử dụng trong vài phút: Mỗi người học cách bớt đi một chút tiện lợi trước mắt để giữ lại nhiều hơn những giá trị môi trường cho ngày mai.