Ký ức bỏng ráp và tiếng thì thầm từ đáy sông Thạch Hãn

Đặt chân lên mảnh đất Thành cổ Quảng Trị, chúng tôi nghe tiếng gió thì thầm qua những thảm cỏ xanh non tơ – thảm cỏ mà người ta vẫn bảo được mọc lên từ máu thịt của biết bao thế hệ anh hùng. Báo chí và tư liệu lịch sử đã ghi dấu 81 ngày đêm "mùa hè đỏ lửa" năm 1972 bằng những con số bàng hoàng: mảnh đất chưa đầy 3 km² này đã phải gánh chịu hơn 328.000 tấn bom đạn, sức nổ tương đương với 7 quả bom nguyên tử mà Mỹ đã thả xuống Hiroshima. Thành cổ khi ấy hiện lên như một "túi bom" khổng lồ, đất đá bị cày đi xới lại hàng chục lần, gạch đá biến thành vôi bột. Nhưng kỳ diệu thay, nơi trận địa tựa như "địa ngục trần gian" ấy, ý chí sắt đá của quân ta vẫn cắm sâu như rễ cây cổ thụ, biến từng góc tường vôi sụp đổ thành những pháo đài kiên cường bất tử.

Thành cổ Quảng Trị nằm giữa trung tâm thị xã Quảng Trị, cách quốc lộ 1A 11km; cách thị xã Đông Hà - tỉnh lỵ của Quảng Trị hiện nay 14km và cách thành phố Huế hơn 60km. Đây là một công trình kiến trúc thành lũy cổ, đồng thời cũng là lỵ sở hành chính - chính trị của tỉnh Quảng Trị. Suốt chiều dài lịch sử, với vị trí là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh, Thành cổ Quảng Trị không chỉ có vai trò to lớn đối với sự phát triển của địa phương, mà còn có vị trí quan trọng to lớn đối với tiến trình phát triển của dân tộc.

Thành cổ Quảng Trị.

Để trấn giữ phía Bắc kinh đô Phú Xuân (Huế), mảnh đất Quảng Trị luôn được nhà Nguyễn coi trọng, dùng làm dinh (tỉnh) trực lệ kinh sư (trực thuộc kinh đô), cho đắp thành lũy. Thành Quảng Trị được khởi dựng vào tháng 8 năm 1801 tại phường Tiền Kiên, huyện Đăng Xương (Triệu Thành - Triệu Phong). Năm 1809, vua Gia Long dời dinh lỵ đến xã Thạch Hãn, huyện Hải Lăng (thị xã Quảng Trị hiện nay) và bắt đầu hoạch định xây dựng thành.

Quá trình xây dựng của thành Quảng Trị từ khi khởi công dưới thời Gia Long đến khi hoàn thiện dưới thời Minh Mạng kéo dài gần 28 năm (1809-1837). Bộ phận kiến trúc chính tạo ra diện mạo tổng quát của thành Quảng Trị là cấu trúc Phòng thành (Thành ngoài). Phòng thành Quảng Trị được xây bằng gạch, tổng thể có hình vuông. Thành có kiến trúc theo kiểu Vauban (Vô băng). Kiến trúc Vauban là một hệ thống phức hợp, gồm những công trình kiến trúc liên quan chặt chẽ với nhau và mang tính bố phòng vững chắc, bao gồm các bộ phận chính như: Lũy, pháo đài, pháo đài góc, tường bắn, những pháo nhãn hay pháo môn, phòng lộ, đường kín…

Khuôn viên Thành cổ có chu vi dài 2.160m, cao 4,3m, chân thành dày 13,5m, đỉnh dày 0,72m. Bên ngoài thành có hệ thống hào rộng bao quanh. Bốn góc thành là 4 pháo đài cao nhô hẳn ra ngoài. Thành có 4 cửa nằm chính giữa 4 mặt Thành: Tiền, Hậu, Tả, Hữu được xây vòm cuốn, rộng 3,4m, phía trên có vọng lâu, mái cong, lợp ngói âm dương. Nội Thành có các công trình kiến trúc như Hành cung, cột cờ, Dinh Tuần vũ, Dinh Án sát, Dinh Lãnh binh, Ty Phiên, Ty Niết, kho thóc, nhà kiểm học, trại lính. Trong đó, Hành cung được xem là công trình nổi bật nhất: bao bọc xung quanh là hệ thống tường dày, chu vi 400m, có hai cửa - nơi đây thường để vua ngự và thăng quan cho các quan cấp tỉnh ở Quảng Trị hay tổ chức các lễ tiết trong năm.

Đài tưởng niệm Thành cổ Quảng Trị. Ảnh An Nhiên

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp đặt chính quyền bảo hộ đã xây dựng thêm trong Thành cổ nhà lao, tòa mật thám, trại lính khố xanh và cơ quan thuế đoan…

Từ năm 1929 đến năm 1972, nhà lao Quảng Trị là nơi giam cầm các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước. Dưới thời tạm chiếm, Mỹ - Việt Nam Cộng hòa biến tòa thành này thành khu quân sự, xây dựng thêm kho tàng quân đội, trung tâm chỉ huy và nhà giam…

Mỹ coi tuyến phòng thủ Quảng Trị là “con đê ngăn chặn” vững chắc nhất ở miền Nam Việt Nam. Nhưng phòng tuyến đó đã bị Quân giải phóng chọc thủng ngày 1-5-1972 và lá cờ chiến thắng của Quân giải phóng tung bay trên nóc Dinh Tỉnh trưởng ngụy quyền, báo hiệu toàn tỉnh Quảng Trị được giải phóng.

Không chấp nhận mất Quảng Trị, được sự viện trợ tối đa của Mỹ, Chính quyền Sài Gòn dốc toàn bộ lực lượng mở cuộc phản kích tái chiếm Quảng Trị, trong đó mục tiêu số 1 là chiếm lại tòa Thành cổ.

Ngày 13-6-1972, Nguyễn Văn Thiệu quyết định mở cuộc hành quân “tái chiếm Quảng Trị” mang mật danh “Lam Sơn 72”. Để chắc thắng, Thiệu đã huy động 4 sư đoàn mạnh nhất, trong đó có toàn bộ sư đoàn dù và sư đoàn lính thủy đánh bộ thuộc lực lượng cơ động chiến lược. Lực lượng tham gia chiến dịch tương đương 13 trung đoàn bộ binh, 17 tiểu đoàn pháo binh, 5 thiết đoàn và nhiều đơn vị không quân, pháo hạm của Mỹ; đồng thời Thiệu điều Trung tướng Ngô Quang Trưởng - một viên tướng được kỳ vọng nhiều nhất trong hàng ngũ tướng lĩnh quân đội Việt Nam Cộng hòa làm Tư lệnh Quân khu 1, Quân đoàn 1.

Mở màn cuộc hành quân “Lam Sơn 72”, sáng ngày 28-6, với sự chi viện của không quân và hải quân Mỹ, các sư đoàn chủ lực của quân đội Việt Nam Cộng hòa ồ ạt tiến công sang bờ Bắc sông Mỹ Chánh, thực hiện cuộc hành quân “tái chiếm lãnh thổ”.

Cuộc chiến đấu trong những ngày đầu diễn ra vô cùng ác liệt ở các khu vực Đồng Dương, Diên Khánh, Xuân Viên, Kim Giao. Các chiến sĩ Trung đoàn 64 (Sư đoàn 320B), Trung đoàn 18 (Sư đoàn 325) được sự phối hợp của quân và dân địa phương đã anh dũng chiến đấu đẩy lùi nhiều đợt tiến công của địch. Tuy nhiên, với lực lượng đông, vũ khí trang bị hiện đại, cộng với sự giúp sức của Mỹ, sau 1 tuần mở cuộc hành quân, ngày 5-7, địch đã chiếm được hầu hết huyện Hải Lăng, hình thành cánh cung áp sát thị xã Quảng Trị, gây cho ta nhiều tổn thất.

Chiến sĩ Sư đoàn 325 Quân đội nhân dân Việt Nam trong chiến dịch 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị. Ảnh tư liệu

Quán triệt quyết tâm của Quân ủy Trung ương “phải kiên quyết giữ thị xã”, Bộ Tư lệnh chiến dịch chủ trương tăng cường lực lượng vào thị xã, đồng thời tổ chức những trận phản kích nhằm vào hai bên sườn đội hình tiến quân của địch, kiên quyết chặn bước tiến của chúng.

Trung tuần tháng 7, cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã và Thành cổ diễn ra vô cùng ác liệt. Trên khu vực Ngã ba Thạch Hãn đến Ngã ba Long Hưng, địch đã điều 3 tiểu đoàn dù (1, 9, 11 thuộc các lữ dù 2 và 3) liên tục tiến công vào xung quanh Thành cổ. Nhưng mọi cuộc tiến công ồ ạt của địch đều bị chặn lại trước những chốt thép kiên cường của các lực lượng giữ Thành. Trong những ngày chiến đấu ác liệt này, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 48 (Sư đoàn 320B) và Tiểu đoàn 8, Tiểu đoàn 3 bộ đội địa phương đã chiến đấu anh dũng, bẻ gãy nhiều đợt tiến công của địch. Tính từ 28-6 đến 27-7, các đơn vị chốt giữ thị xã và Thành cổ đã đánh thiệt hại nặng Lữ dù 2 và 2 tiểu đoàn lính thủy đánh bộ, buộc sư đoàn dù lùi về sau củng cố đội hình.

Sang đầu tháng 8, địch mở một trận tập kích hỏa lực lấy tên “Phong lôi” đánh phá toàn bộ phòng tuyến của ta. Địch cho pháo hạm và pháo mặt đất bắn vào thị xã và Thành cổ tới hai vạn viên mỗi ngày. Ở Thành cổ, 4 bức tường cao, dày hàng mét vỡ dần, từng mảng tường lớn dài hàng chục mét cứ dạn ra, nghiêng dần rồi đổ sụp xuống.

Đặc biệt, ngày 15-9, cuộc chiến đấu giữa lực lượng giữ Thành cổ với thủy quân lục chiến ngụy diễn ra vô cùng ác liệt. Quân đội Việt Nam Cộng hòa được sự chi viện tối đa đã ồ ạt xông lên đột phá 2 cổng Thành, tiến sát nhà lao nhưng bị đánh bật ra bởi hỏa lực của ta. Nhưng với trang bị vũ khí hiện đại, địch tập trung hỏa lực pháo binh mạnh hơn làm cho sức phản kích của quân ta giảm dần. Các lực lượng giữ Thành vẫn kiên cường chống trả và chỉ chịu rút lui khi có lệnh của cấp trên vào chiều ngày 16-9.

Trận đánh trước Thành cổ Quảng Trị năm 1972. Ảnh tư liệu

Trong 81 ngày chốt giữ Thành cổ, trung bình một chiến sĩ ở đây phải hứng chịu trên 100 quả bom và khoảng 200 quả đạn pháo. Mỗi ngày các chiến sĩ phải đánh địch phản kích từ 5 đến 7 lần, có khi tới 13 lần; đồng thời phải chứng kiến nhiều loại bom đạn khác nhau như: bom đào, bom phạt, bom bi, pháo khoan, pháo chụp. Không chỉ có bom đạn, địch còn thả xuống đây chất độc hóa học gây nhiều khó khăn cho ta. Trong cuộc chiến này, địch đã ném xuống Quảng Trị khoảng 328 nghìn tấn bom, tương đương với sức công phá của 7 quả bom nguyên tử mà Mỹ đã ném xuống Hiroshima (Nhật Bản) năm 1945 và đã phá hủy hoàn toàn 1 vạn ngôi nhà và tòa Thành cổ. Cuộc chiến đấu diễn ra trong Thành cổ Quảng Trị như một huyền thoại, cách đánh ở đây cũng khác so với các trận chiến đấu thông thường khác. Lựu đạn phải để xì khói trên tay mới ném, phải trèo lên tường cao mà ném hoặc bò sát miệng hầm của địch mà liệng vào.

Hành trang của người chiến sĩ trong trận chiến khốc liệt tại Thành cổ Quảng Trị. Ảnh An Nhiên

Chiến công giữ vững Thành cổ là khúc tráng ca bất tử, đã đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam như những trang sử hào hùng nhất. Thành cổ như một bảo tàng ghi nhận sự hy sinh cao quý của biết bao chiến sĩ giải phóng quân và nhân dân Quảng Trị anh hùng. Cuộc chiến đấu anh dũng 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ đã bẻ gãy ý đồ cuồng vọng tái chiếm Quảng Trị của Mỹ - Việt Nam Cộng hòa, góp phần tạo thế mạnh cho ta trên bàn đàm phán Paris.

Với giá trị lịch sử và tầm vóc chiến công đã được đúc kết bằng xương máu của hàng vạn chiến sĩ và đồng bào cả nước, Thành cổ Quảng Trị được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích Quốc gia theo Quyết định số 235/VH-QĐ ngày 12-12-1986. Năm 1994, Thành cổ Quảng Trị lại được xếp vào danh mục những di tích Quốc gia đặc biệt quan trọng.

Học viên lớp K74B04 thăm Thành cổ Quảng Trị.

Trận chiến đấu bảo vệ Thành cổ đã lùi xa, những dấu tích về trận đánh không còn nhiều, các nhân chứng sống dần một ít đi, nhưng mảnh đất năm xưa, con người năm ấy mãi mãi được khắc ghi như một biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Ngày nay, Thành cổ Quảng Trị sẽ trở thành một công viên văn hóa tưởng niệm; là nơi khắc dấu những chiến công bất tử của quân dân Quảng Trị anh hùng; nơi giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống cách mạng cho hôm nay và cho các thế hệ mai sau.

Tạm biệt Thành cổ, hành trình đưa đoàn đến với đồi Bến Tắt – nơi Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn trầm mặc soi bóng xuống lịch sử. Hơn 10.263 phần mộ liệt sĩ nằm tựa lưng vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, trải dài trên những triền đồi ngút ngàn. Nhìn từ xa, những hàng bia đá trắng muốt hiện lên như một đoàn quân đang đứng nghiêm cẩn trong buổi duyệt binh vĩnh hằng giữa đại ngàn. Mỗi nấm mộ là một mảnh đời tạm gác lại giấc mơ gieo chữ, tạm biệt mái nhà tranh để hóa thân thành dáng hình xứ sở. Giữa ngàn vạn ngọn gió Trường Sơn vi vu như tiếng ru bao la của Mẹ Thiên nhiên, chúng tôi hiểu rằng các anh không hề mất đi, mà đang hòa vào lòng đất mẹ, giữ cho dải đất biên cương mãi mãi ngát xanh.

Học viên lớp K74B04, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh thắp hương viếng mộ các anh hùng liệt sĩ. Ảnh An Nhiên

Nghĩa trang liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn tọa lạc trên khu đồi Bến Tắt, cạnh đường quốc lộ 15, thuộc địa phận xã Vĩnh Trường, huyện Gio Linh; cách trung tâm tỉnh lỵ (thị xã Đông Hà) khoảng 38 km và cách quốc lộ 1A (ở đoạn thị trấn huyện lỵ Gio Linh) chừng hơn 20 km về phía Tây Bắc. Sau ngày đất nước thống nhất, Trung ương Đảng và Bộ Quốc phòng đã phê chuẩn dự án xây dựng nghĩa trang liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn tại địa bàn tỉnh Quảng Trị.

Khu đồi Bến Tắt được chọn làm nơi an nghỉ vĩnh hằng của liệt sĩ Trường Sơn. Nghĩa trang khởi công xây dựng vào ngày 24/10/1975 và hoàn thành vào ngày 10/4/1977. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đã có hơn 20.000 người con ưu tú của đất nước đã ngã xuống trên tuyến đường Trường Sơn và hơn một nửa trong số đó vẫn chưa tìm thấy hài cốt.

Tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ tỉnh Hà Nam đã nằm lại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn.

Giữa không gian linh thiêng, trầm mặc của đồi thông bạt ngàn và những hàng bia mộ thẳng tắp, mỗi bước chân của người trẻ khi đến đây đều là một hành trình trở về với cội nguồn dân tộc, trở về với lịch sử hào hùng của cha ông. Không có bục giảng, không có sách vở, nhưng nơi đây lại là một trường học đặc biệt, nơi bài học về lòng yêu nước, sự hy sinh và trách nhiệm với Tổ quốc thấm sâu vào trái tim qua từng dòng khắc trên bia đá, từng câu chuyện về những chiến sĩ đã nằm lại giữa Trường Sơn. Ban Quản lý Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn cho biết: "Hằng ngày đều có các đoàn và các cá nhân đến thăm viếng nghĩa trang; các dịp cao điểm có ngày đến 500-700 đoàn đến viếng. Trong đó có rất nhiều đoàn là học sinh, sinh viên của các trường, các địa phương từ khắp mọi miền đất nước đến dâng hương, tưởng niệm và tham gia các hoạt động “Hành trình về nguồn”, “Thắp nến tri ân”, “Kể chuyện chiến sĩ Trường Sơn”, giao lưu với cựu chiến binh... Những buổi lễ trang nghiêm, những câu chuyện lịch sử sống động, những giọt nước mắt đã lặng lẽ rơi bên các bia mộ... tất cả góp phần nuôi dưỡng lý tưởng sống cao đẹp và lòng tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ hôm nay".

Trong cuốn sổ lưu niệm đặt tại Ban Quản lý nghĩa trang, ngoài lưu bút của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các cựu chiến binh... còn có nhiều trang viết ngắn gọn nhưng tràn đầy cảm xúc của các học sinh, sinh viên thể hiện sự tri ân sâu sắc và lời hứa sống xứng đáng với thế hệ đi trước. Đó chính là minh chứng rõ ràng nhất cho giá trị giáo dục sâu sắc mà Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn mang lại, một nơi không chỉ lưu giữ ký ức mà còn chuyển giao ngọn lửa cách mạng, lòng yêu nước từ quá khứ đến hiện tại và tương lai.

Xuôi dòng ký ức về mảnh đất Quảng Bình, chúng tôi dừng chân trước tượng đài Mẹ Suốt soi bóng bên dòng sông Nhật Lệ cuồn cuộn sóng trào. Tư liệu lịch sử ngành quân sự ghi nhận, trong những năm tháng chống chiến tranh phá hoại miền Bắc (1964 – 1967), dù đã bước sang tuổi 60, người phụ nữ ấy vẫn kiên cường cầm lái hơn 1.400 chuyến đò ngang, đưa hàng vạn lượt cán bộ, chiến sĩ và đạn dược qua sông dưới làn mưa bom bão đạn. Tượng đài Mẹ Suốt đứng đó, sừng sững như một chiếc cọc sắt cắm sâu giữa lòng sông cuồng nộ, tay giữ chặt mái chèo, tà áo tung bay trong gió như ngọn cờ thúc giục. Mẹ không chỉ là một con người bằng xương bằng thịt, mà đã trở thành biểu tượng cho tình mẫu tử thiêng liêng hòa quyện với tình yêu Tổ quốc, nâng hiu từng bước chân người lính ra trận.

Tượng đài mẹ Suốt bên dòng sông Nhật Lệ.

Và rồi, chặng dừng chân lay động nhất, quặn thắt nhất trong trái tim từng học viên K74B04 chính là bến sông Thạch Hãn. Dòng sông mùa hè lặng lẽ trôi, mềm mại như một dải lụa xanh ôm lấy lòng đất Quảng Trị. Nhưng ẩn dưới vẻ êm đềm ấy là một "nghĩa trang không bia mộ" lớn nhất đất nước. Những năm tháng 1972, để chi viện cho trận địa Thành cổ, từng đoàn quân ở độ tuổi mươi mốt, hai mươi đã vượt sông dưới tầm pháo dội dày đặc của kẻ thù. Dòng nước Thạch Hãn khi ấy đỏ ngầu máu xé, cuộn xoáy nuốt chửng hàng ngàn thân thể thanh xuân. Đứng trước bến thả hoa, lắng nghe tiếng chuông ngân vọng giữa không trung và nhìn từng vòng hoa đăng bồng bềnh trên mặt nước, lòng chúng tôi nhói đau khi nhẩm đọc bốn câu thơ tạc vào bia đá của cựu chiến binh, nhà thơ Lê Bá Dương:

"Đò lên Thạch Hãn ơi... chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm."

Bài thơ như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng xé lòng về sự hy sinh vô cùng lớn lao của thế hệ thanh niên — rất nhiều người trong số họ mới mười tám, đôi mươi, rời ghế nhà trường để bước vào cuộc chiến 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972. Dòng sông Thạch Hãn vì thế đã trở thành một "nghĩa trang không bia mộ" thiêng liêng của dân tộc.

Những vần thơ cất lên như một khúc tráng ca bi hùng, biến dòng sông Thạch Hãn thành một chứng nhân lịch sử biết quặn đau và biết nuôi dưỡng sự sống. Thịt xương của các anh đã hóa thành phù sa, nuôi dưỡng những bờ bãi xanh tươi; máu của các anh đã nhuộm thắm từng ngọn cỏ, dệt nên sắc đỏ tự do cho dân tộc. Dòng sông giờ đây như một vầng ngực bao la, ôm trọn tuổi thanh xuân của những người lính đã ngã xuống.

Chuyến đi thực tế của lớp Cao cấp Lý luận Chính trị K74B04 không chỉ là bài học lịch sử khắc sâu bằng mắt thấy tai nghe, mà còn là cuộc tôi luyện bản lĩnh và tâm hồn. Những di tích, những câu chuyện lịch sử không còn là những dòng chữ khô khan trên trang sách tư liệu, mà đã trở thành dòng máu chảy rạo rực trong tim. Đứng trước anh linh của các anh hùng liệt sĩ, mỗi học viên chúng tôi tự hứa sẽ sống, học tập và cống hiến hết mình, đem tri thức và bản lĩnh lý luận cách mạng phục vụ cho nhân dân, sao cho xứng đáng với cái giá quá đỗi thiêng liêng mà thế hệ cha anh đã trả cho hòa bình hôm nay.