Những con đường “chờ ánh sáng” _Kỳ 2: Vì sao đèn đường tắt?

Ánh sáng công cộng biến các tuyến phố, quảng trường và công viên thành không gian sinh hoạt cộng đồng sống động, thúc đẩy kinh tế đêm và đảm bảo an toàn cho người dân vui chơi về đêm.

Đường từng sáng nhờ đâu?

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, hệ thống chiếu sáng tại nhiều khu vực trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc cũ vẫn còn nguyên trên những tuyến đường, nhưng việc vận hành không còn đồng đều. Có nơi đèn sáng bình thường, có nơi nhiều bóng tắt kéo dài.

“Đi ban ngày thì không để ý, nhưng tối đến mới thấy rõ chỗ nào có đèn, chỗ nào không. Có đoạn đèn vẫn sáng bình thường, nhưng đi thêm một quãng lại gặp cả dãy bóng tắt, đường tối hẳn xuống. Người đi xe máy gặp đoạn như vậy cũng phải giảm tốc độ, quan sát kỹ hơn. Cột đèn, bóng đèn vẫn còn đó mà không sáng thì người dân cũng không biết là do hỏng hay vì chưa được vận hành. Chỉ mong các tuyến đường sớm được rà soát, chỗ nào hỏng thì sửa, chỗ nào chưa vận hành được thì cũng cần có phương án rõ ràng.”_anh Nguyễn Gia Huy, một người dân sống tại phường Vĩnh Yên tỉnh Phú Thọ chia sẻ.

Phố phường Vĩnh Phúc luôn sáng đèn trước khi sáp nhập...

Ánh sáng trên những tuyến đường không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của quá trình đầu tư và một cơ chế quản lý được phân công tương đối rõ. Trong hơn 10 năm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, tỉnh Vĩnh Phúc cũ đã dành trên 412 tỷ đồng xây dựng hơn 3.125 km đường dây điện hạ thế 0,4kV, lắp đặt mới khoảng 250.000 công tơ tại 105 xã.

Riêng giai đoạn 2022–2026, tỉnh Vĩnh Phúc cũ dự kiến dành trên 668,5 tỷ đồng hỗ trợ các địa phương đầu tư hệ thống điện chiếu sáng đường giao thông trục xã, thôn, liên thôn, ngõ xóm.

Một khối lượng hạ tầng lớn như vậy đòi hỏi không chỉ có tiền đầu tư ban đầu mà còn phải có cơ chế để vận hành, bảo trì.

Điều này được thể hiện khá rõ trong Quyết định số 29/2023/QĐ-UBND ngày 30/8/2023 của UBND tỉnh Vĩnh Phúc về quản lý, phân công, phân cấp quản lý chiếu sáng đô thị. Quy định xác định trách nhiệm của các cấp, trong đó UBND cấp huyện khi đó được giao nhiều nhiệm vụ trực tiếp về quản lý, kiểm tra, vận hành, bảo trì hệ thống.

...Nhờ có sự đầu tư ban đầu và một cơ chế để vận hành, bảo trì rõ ràng, chi tiết, cụ thể.

Quy định cũng đặt yêu cầu tỷ lệ bóng sáng đối với đường phố đạt 100%, ngõ xóm tối thiểu 95%.

Như vậy, phía sau một tuyến đường sáng trước đây là cả một chuỗi tương đối rõ: có hệ thống được đầu tư, có cấp quản lý, có đơn vị vận hành và có nguồn lực để duy trì.

Đường sáng vì thế không chỉ nhờ bóng đèn tốt, mà còn nhờ trách nhiệm quản lý được xác định.

Nguồn lực chưa đáp ứng

Hơn 2.000 bóng đèn tắt, 7 trạm biến áp bị cháy hoàn toàn cùng hơn 4.900m cáp điện ngầm bị mất cắp hoặc hư hỏng nặng. Đó là những con số đáng chú ý qua đợt rà soát hệ thống chiếu sáng công cộng mới đây trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc cũ. Quy mô hư hỏng cho thấy đây không còn là những sự cố đơn lẻ có thể xử lý bằng việc nối lại một đoạn dây hay thay vài bóng đèn. Tại nhiều khu vực, hạ tầng chiếu sáng đã xuống cấp trên diện rộng.

Trong tổng số 47 tuyến đường được giao Trung tâm Phát triển quỹ đất khu vực Vĩnh Phúc quản lý, đơn vị đã nỗ lực duy trì vận hành 40 tuyến. Tuy nhiên, 7 tuyến còn lại vẫn hư hỏng nặng. Đáng chú ý, 5 tuyến mất hoàn toàn khả năng chiếu sáng, 2 tuyến mới chỉ được khôi phục một phần.

Thực tế này cho thấy vấn đề không nằm ở việc không xác định được điểm hỏng, mà ở khả năng tổ chức sửa chữa và nguồn lực để khắc phục. Khi hệ thống không được bảo trì thường xuyên, một sự cố tại tủ điều khiển, trạm biến áp hay đoạn cáp có thể khiến cả tuyến đường mất sáng. Càng kéo dài, phạm vi hư hỏng càng có nguy cơ mở rộng, trong khi chi phí khôi phục cũng tăng lên.

Chưa tìm được lời giải cho nút thắt lớn nhất về kinh phí, hơn 1 năm nay, hệ thống chiếu sáng tại nhiều tuyến đường trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc cũ vẫn "khi tỏ, khi mờ".

Nút thắt lớn nhất hiện nay vẫn là kinh phí. Với khối lượng hư hỏng lớn, việc khắc phục không thể chỉ trông vào nguồn chi sửa chữa thường xuyên. Trong khi đó, để bố trí kinh phí cho các hạng mục sửa chữa lớn phải trải qua nhiều bước, từ rà soát hiện trạng, xác định khối lượng, lập dự toán đến thẩm định và phê duyệt.

Khoảng thời gian từ lúc phát hiện sự cố đến khi có nguồn kinh phí để triển khai thực tế vì thế có thể kéo dài. Những cột đèn vẫn đứng đó, nhưng chưa thể sáng trở lại.

Áp lực này không chỉ xuất hiện tại những tuyến đường do đơn vị chuyên trách quản lý. Với các tuyến đường do xã, phường trực tiếp quản lý, bài toán còn bao gồm cả tiền điện hằng tháng, kinh phí duy tu và nguồn lực xử lý các sự cố phát sinh.

Chính quyền muốn khôi phục ánh sáng để phục vụ người dân nhưng lại gặp khó trong việc duy trì nguồn lực cần thiết để sửa chữa và vận hành.

Trao đổi với phóng viên, đại diện nhiều UBND xã khẳng định: Ngân sách cấp xã, phường phải bảo đảm nhiều nhiệm vụ chi thường xuyên, trong khi hệ thống chiếu sáng sau khi tiếp nhận vẫn cần được duy trì liên tục. Một sự cố chập điện, hỏng tủ điều khiển hoặc đứt cáp nếu không có nguồn kinh phí xử lý kịp thời cũng có thể khiến cả tuyến đường chìm vào bóng tối.

Đây là điểm nghẽn đáng chú ý sau quá trình sắp xếp. Trách nhiệm quản lý đã được phân định, nhưng nguồn lực đi kèm chưa phải lúc nào cũng tương xứng với khối lượng tài sản và nhiệm vụ được giao.

Ở cấp cơ sở, nếu chờ nguồn hỗ trợ từ cấp trên thì phải thực hiện theo quy trình, thời gian phê duyệt. Nếu tự cân đối, nguồn thu địa phương khó đáp ứng những hạng mục sửa chữa lớn. Còn xã hội hóa không phải lúc nào cũng khả thi, nhất là với những hệ thống đã xuống cấp trên diện rộng.

Vì thế, một nghịch lý đang xuất hiện: chính quyền muốn khôi phục ánh sáng để phục vụ người dân nhưng lại gặp khó trong việc duy trì nguồn lực cần thiết để sửa chữa và vận hành.

Chiếu sáng công cộng không phải công trình đầu tư một lần rồi có thể để đó. Đây là hệ thống hạ tầng đòi hỏi phải được kiểm tra, vận hành, bảo dưỡng và sửa chữa thường xuyên.

Nếu chỉ xử lý theo cách hỏng đâu sửa đó, hôm nay thay một số bóng đèn, ngày mai khắc phục một đoạn cáp, những sự cố mới vẫn có thể tiếp tục phát sinh. Khi đó, nguồn lực sửa chữa sẽ luôn chạy theo sự cố thay vì chủ động duy trì hệ thống.

Sửa những bóng đèn đang tắt là việc trước mắt. Nhưng để những tuyến đường thực sự sáng ổn định mỗi tối, câu hỏi lớn hơn nằm ở cách hệ thống này được quản lý, vận hành và duy trì trong giai đoạn mới.

Bởi vậy, câu chuyện những tuyến đường mất sáng tại khu vực Vĩnh Phúc cũ không chỉ là bài toán kinh phí cho một đợt sửa chữa. Điều quan trọng hơn là nguồn lực vận hành phải được bố trí ổn định, trách nhiệm quản lý phải được xác định rõ và những sự cố phát sinh phải có cơ chế xử lý đủ nhanh, thay vì để hệ thống xuống cấp kéo dài rồi mới khắc phục.

Sửa những bóng đèn đang tắt là việc trước mắt. Nhưng để những tuyến đường thực sự sáng ổn định mỗi tối, câu hỏi lớn hơn nằm ở cách hệ thống này được quản lý, vận hành và duy trì trong giai đoạn mới.

Ai chịu trách nhiệm khi đèn tắt? Nguồn lực được bố trí ra sao? Và cần làm gì để những tuyến đường không tiếp tục rơi vào cảnh sáng, tắt thất thường?

Những câu hỏi đó sẽ được làm rõ trong kỳ 3 của loạt bài, với tên gọi: “Thắp sáng lại những con đường”.