Thú vị về cách tính thời gian của người Mường

SK&MT - Câu ca “Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui, tháng tới” cho thấy lịch đoi đã ăn sâu vào nếp sống và văn hóa của người Mường ở Hòa Bình.

Đo thời gian bằng trăng sao

“Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động” là câu ca gói gọn về đời sống và văn hóa của cộng động người mường ở Hòa Bình. Mường Bi xếp đầu tiên, lưu giữ nhiều văn hóa cổ, trong đó lịch đoi là đặc sắc nhất.

Ông Đinh Công Xiện, xóm Bò, xã Phú Vinh, huyện Tân Lạc (thuộc Mường Bi) là người nắm khá rõ về bộ lịch của dân tộc mình. Ông Xiện cho biết, lịch đoi còn gọi là lịch Đá, lịch Mường. Bộ lịch gồm 12 thẻ làm bằng gỗ, tre, ứng với 12 tháng và 30 ngày trong từng tháng. Lịch đoi ở các vùng mường có chất liệu, ký hiệu, ký tự khác nhau. Nhưng về cơ bản về cách tính thì gần giống nhau.

So với lịch dương, lịch đoi có “ngày lùi 1, tháng sẽ tiến 3”. Ví dụ, lịch dương là 11/4/2017 thì lịch đoi sẽ là ngày 10/7/2017. Lịch đoi chậm hơn lịch âm khoảng 15 ngày.

Mọi sinh hoạt của người Mường đều dựa theo lịch đoi

Lịch đoi được tính dựa trên sự vận hành của trăng và sao đoi (sao tua rua). Bắt đầu từ Đông sang Tây, khi trăng lên. Nếu mặt trăng vào trước sao đoi, thời tiết nhiều mưa bão. Nếu mặt trăng và sao đoi vào cùng nhau, thời tiết ôn hòa, cây cối tươi tốt, mùa màng tươi tốt, bội thu. Nếu mặt trăng vào sau sao đoi thì năm tới sẽ nắng nóng và hạn hán.

Việc trọng đại theo lịch đoi

Ông Bùi Văn Ểu (xóm Lầm, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc) người có thâm niên nghiên cứu về văn hóa của người cho biết, bộ lịch đoi có từ rất xưa, không thể nhớ được chính xác thời gian. Chỉ biết rằng, trong bộ sử thi “Đẻ đất đẻ nước” của người Mường đã nhắc đến lịch này.

Những quy luật trên đã được người xưa mã hóa qua ký hiệu mã vạch trên thẻ tre để truyền đạt những kinh nghiệm cho con cháu.

Mỗi tháng được chia thành 3 tuần: Thượng tuần, trung tuần và hạ tuần. Thượng tuần là “ngày kâl”, chọn ngày dựng nhà, cưới xin. Trung tuần là 10 ngày giữa tháng, gọi là “ngày lồng”, trời quang, mây tạnh và có trăng. Theo quan niệm của người Mường, những ngày có trăng người âm hay lên dương thế, không nên làm việc quan trọng vào thời điểm này. Tuy nhiên, trẻ sinh vào “ngày lồng” sẽ rất thông minh. Hạ tuần là quãng thời gian hết trăng, gọi là “ngày cối”.

Ông Bùi Văn Ểu chia sẻ cách tính lịch đoi của người Mường

Trên lịch có vạch khắc ký tự tượng trưng cho ngày mưa, ngày bão, hao, lỗ, ngày cá, thú. Vạch hình chữ V gọi là ngày cá. Vạch có một chấm ở trên thì gọi là ngày ít hao. Vạch có hai chấm thì gọi là ngày hao. Vạch hình mũi tên là ngày mưa bão, tháng nào nhiều vạch hình mũi tên thì nhiều mưa bão, tránh reo mạ, cấy lúa. Ngày cá mà đi đánh cá, mò cua bắt ốc sẽ trúng quả. Tháng 1 có nhiều ngày cá nhất vì đó là tháng cá đẻ. Ngày hao mà đi buôn bán sẽ bị thua lỗ. Cưới xin thì chọn ngày vạch ngắn, đó là ngày thường, làm gì cũng thuận.

Lịch đoi đã trở thành nếp sống và văn hóa của người mường. Người dân địa phương đã ngầm hiểu với nhau, bất kể lời mời gì thì người ta đều tính theo lịch đoi. Chính vì vậy mới có những câu chuyện vui thế này, có anh chàng dưới xuôi lấy vợ Hòa Bình. Ông bố vợ tổ chức mừng thọ, gọi xuống bảo thời gian thì người con rể cứ tưởng 3 tháng nữa mới đến. Ngày mừng thọ không thấy con rể đâu, bố vợ mới gọi cho con gái, lúc này vợ mới nhớ ra hỏi chồng thì đã muộn. Vậy là ông bố vợ giận được thời gian khá dài.

Bên cạnh lịch đoi, người dân xứ Mường còn sử dụng lịch dương, nhưng việc này chỉ để biết ngày tháng hành chính theo qui định của Nhà nước.

Trao đổi với chúng tôi, chị Bùi Minh Hồng, Trưởng phòng Văn hóa huyện Tân Lạc cho biết, lịch đoi có từ thời “Đẻ đất đẻ nước”. Tất cả các việc trọng đại như ma chay, cưới hỏi, xây nhà, làm ăn… đều do lịch thầy mo thầy cúng chọn dựa theo lịch đoi. Hiện, người mường vẫn dùng 2 loại lịch. Riêng bộ lịch đoi thì được các cụ trong gia đình giữ gìn cẩn thận để truyền từ đời này qua đời khác.

Hoàng Thế Tào