Xiên nướng vỉa hè: Mối nguy từ ẩm thực đường phố

Đặc trưng của món ăn này là “3 không” (không nguồn gốc; không tiêu chuẩn, chất lượng; không hạn sử dụng) đều được chiên, rán ngập dầu, chấm và ăn cùng tương ớt. Dù bị "gọi tên" là bẩn, các món ăn này vẫn thu hút lượng lớn thực khách, đặc biệt là học sinh, sinh viên, bởi giá thành siêu rẻ (chỉ từ 2.000 - 10.000 đồng/xiên), dễ ăn và tiện lợi.

Thực phẩm làm “xiên bẩn” được bày trên những chiếc bàn tạm bợ ngoài vỉa hè không được bảo quản đúng cách tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, mất vệ sinh.

Những mối nguy rình rập

Tại nhiều tuyến phố Hà Nội, hàng xiên nướng mọc dày đặc, đặc biệt vào buổi tối. Mùi khói, dầu chiên và tiếng xiên nướng lách tách len lỏi khắp con ngõ nhỏ, thu hút người đi đường dừng lại. Không ít quầy được dựng tạm bằng vài chiếc bàn inox, bếp than và quạt tay. Đồ ăn được bày sẵn trên khay, nằm trọn trong khói bụi và hơi nóng từ xe cộ.

Khảo sát thực tế cho thấy, phần lớn các điểm bán xiên nướng không có giấy phép kinh doanh và không đảm bảo điều kiện vệ sinh. Dầu chiên tái sử dụng nhiều lần, nguyên liệu không rõ nguồn gốc, thực phẩm phơi ngoài trời nhiều giờ liền mà không được che chắn.

Một số nơi còn dùng nước sốt, tương ớt, gia vị đựng trong chai nhựa tái chế, không nhãn mác. Những yếu tố này tiềm ẩn nguy cơ gây hại sức khỏe, từ rối loạn tiêu hóa đến ngộ độc thực phẩm.

Mặc dù vậy, những quầy xiên nướng ven đường vẫn đỏ lửa suốt ngày đêm, thu hút đông người dân và giới trẻ. Nhưng phía sau hương vị quen thuộc ấy là hàng loạt nguy cơ về an toàn vệ sinh thực phẩm và công tác quản lý trật tự đô thị đang bị bỏ ngỏ.

Thực trạng này tiềm ẩn nhiều nguy cơ nghiêm trọng về an toàn vệ sinh thực phẩm (ATTP), đã được các cơ quan chức năng và chuyên gia y tế nhiều lần cảnh báo: Nguyên liệu thực phẩm (thịt, cá viên, xúc xích, lạp xưởng) thường là hàng trôi nổi, không nhãn mác, không rõ hạn sử dụng, thậm chí là thực phẩm kém chất lượng được thu mua với giá rẻ; Chế biến không đảm bảo vệ sinh: Sử dụng phụ gia, phẩm màu rẻ tiền để tẩm ướp, che mùi ôi thiu hoặc tạo màu sắc bắt mắt. Dầu ăn được chiên đi chiên lại nhiều lần, ngả màu vàng sẫm, sản sinh ra các chất độc hại, bao gồm cả các chất có nguy cơ gây ung thư. Khu vực chế biến tạm bợ, lộ thiên, sát mặt đường, dễ bị nhiễm bụi bẩn và vi khuẩn từ môi trường, xe cộ. Người bán hàng thường không đeo găng tay, khẩu trang trong quá trình chế biến và phục vụ; Nguy cơ sức khỏe: Việc tiêu thụ "xiên bẩn" có thể dẫn đến: Ngộ độc thực phẩm cấp tính (đau bụng, tiêu chảy, nôn ói). Nhiễm khuẩn đường ruột do các vi khuẩn nguy hiểm như E. coli, Salmonella hoặc khuẩn tả. Tích tụ độc tố lâu dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe về sau.

Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) đã cảnh báo 70-80% thức ăn đường phố, bao gồm đồ ăn vặt cổng trường, được xác định bị nhiễm khuẩn E. coli. Các vụ việc phát hiện hàng tấn thực phẩm bẩn chuẩn bị tuồn vào thị trường Hà Nội gần đây là hồi chuông cảnh tỉnh về mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

Dạy trẻ kiến thức về thức ăn và lối sống lành mạnh

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, đa phần học sinh, sinh viên còn tâm lý chủ quan, không quá quan tâm đến hệ quả về sau đối với sức khỏe khi tiêu thụ quá nhiều thịt xiên “bẩn”. Thậm chí, dù nhận thức rằng, thực phẩm này không bảo đảm vệ sinh nhưng vì giá rẻ và hương vị thơm ngon nên họ vẫn ăn mỗi ngày. Khi một thói quen ăn uống không lành mạnh đã được thiết lập, một vòng tuần hoàn lặp đi lặp lại xuất hiện giống như một “cơn nghiện”, nhất là với những trẻ thừa cân, béo phì khó thoát ra khỏi vòng xoáy này.

Ở các đô thị lớn, thời gian sinh hoạt, học tập chủ yếu trong ngày của học sinh là tại trường. Điều này khiến trường học trở thành một môi trường lý tưởng để giải quyết những vấn đề sức khỏe đại chúng ở quy mô lớn. Vì vậy, giải pháp của vấn đề này là giáo dục dinh dưỡng cho trẻ ngay từ trường học. Nên dạy trẻ về thức ăn, về lối sống lành mạnh, để trẻ biết rằng ăn cái gì thì tốt cho sức khỏe và ăn cái gì sẽ gây hại.

Cùng với đó, cần xây dựng một chế độ ăn uống cân đối, lành mạnh, giàu chất xơ và dưỡng chất không chỉ ở gia đình mà còn ở trường học để hỗ trợ sự phát triển toàn diện cho trẻ. Một bữa ăn học đường cân bằng sẽ cung cấp chất dinh dưỡng thiết yếu nhằm hỗ trợ sự phát triển thể chất, hiệu suất học tập và ổn định tâm lý cho trẻ.

Để vấn đề dinh dưỡng học đường giúp trẻ phát triển cả về thể lực và trí tuệ, thì ngoài sự nỗ lực, chủ động của nhà trường và các tổ chức giáo dục, cần có sự tham gia của gia đình, doanh nghiệp và toàn thể cộng đồng. Phụ huynh cần được trang bị kiến thức dinh dưỡng để giúp con em mình duy trì thói quen ăn uống lành mạnh cả ở trường và tại gia đình. Các doanh nghiệp thực phẩm cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp các sản phẩm dinh dưỡng lành mạnh và tham gia vào các chương trình hỗ trợ dinh dưỡng cho trẻ.

Thực khách của các hàng “xiên bẩn” phần lớn là học sinh, sinh viên.

Khó khăn trong công tác quản lý và giải pháp

Không chỉ mất vệ sinh, nhiều hàng xiên còn hoạt động đến tận khuya, thậm chí qua 12h đêm. Khi có lực lượng chức năng kiểm tra, người bán nhanh chóng thu dọn, nhưng chỉ ít phút sau, khói lại bốc lên từ cùng vị trí cũ. Tình trạng “đuổi rồi lại họp” khiến việc quản lý gần như không hiệu quả, trong khi các tuyến phố vẫn ngập mùi khói, rác và tiếng ồn suốt đêm.

Mặc dù đã có nhiều đợt kiểm tra, xử lý của cơ quan chức năng, tình trạng "xiên bẩn" vẫn khó kiểm soát triệt để do: Tính di động của hàng rong: Người bán dễ dàng di chuyển khi bị kiểm tra, tạo ra hiện tượng "bắt cóc bỏ đĩa". Nhu cầu lớn từ người tiêu dùng: Đặc biệt là giới trẻ, nhiều người biết là nguy hiểm nhưng vẫn tiêu thụ vì "ngon, rẻ". Chế tài xử phạt chưa đủ răn đe và công tác giám sát còn lỏng lẻo ở một số nơi.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, cần sự vào cuộc đồng bộ: Cơ quan chức năng cần siết chặt việc kiểm tra nguồn gốc, chất lượng nguyên liệu và quy trình chế biến, xử phạt nghiêm minh các trường hợp vi phạm; Nhà trường và gia đình cần tăng cường giáo dục cho học sinh, sinh viên về mối nguy từ thực phẩm đường phố không rõ nguồn gốc để họ trở thành người tiêu dùng thông minh; Quy hoạch các khu vực bán hàng rong đảm bảo ATTP, tạo điều kiện cho người kinh doanh nhỏ lẻ tuân thủ quy định.

Xiên nướng – món ăn bình dân quen thuộc của người Việt – đang dần trở thành bài toán nan giải giữa nhu cầu ẩm thực và yêu cầu quản lý đô thị. Để giải quyết triệt để, cần sự vào cuộc đồng bộ từ chính quyền, lực lượng chức năng và ý thức của người tiêu dùng. Một quầy xiên vừa ngon, vừa sạch, vừa đúng quy định – đó không chỉ là mong muốn của người dân, mà còn là tiêu chuẩn cần hướng tới cho một đô thị văn minh.

Thực phẩm đường phố là nét văn hóa ẩm thực, nhưng không thể chấp nhận đánh đổi sức khỏe cộng đồng lấy sự tiện lợi và giá rẻ. Bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, nhất là thế hệ trẻ, cần được đặt lên hàng đầu.