Biến rác bếp thành tài nguyên hiếu khí, giảm phát thải khí mê-tan

Ủ phân hữu cơ (composting) sử dụng quá trình phân hủy hiếu khí, giảm phát thải khí mê-tan. Nguồn ảnh: oneearth.org

Biến rác hữu cơ thành phân bón thay vì nguồn phát thải khí mê-tan

Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng sự gia tăng dân số đang khiến lượng rác thải sinh hoạt phát sinh tại các thành phố ngày càng lớn. Trong đó, rác hữu cơ từ nhà bếp như thức ăn thừa, rau củ quả, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê hay lá cây chiếm tỷ trọng cao nhất. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, phần lớn lượng rác này vẫn được thu gom chung với các loại chất thải khác rồi đưa đến các bãi chôn lấp. Đây là phương thức xử lý quen thuộc nhưng cũng là nguyên nhân làm gia tăng phát thải khí nhà kính.

Theo các chuyên gia môi trường, khi rác hữu cơ bị nén chặt dưới nhiều lớp chất thải và gần như không còn tiếp xúc với không khí, quá trình phân hủy sẽ diễn ra trong điều kiện yếm khí. Đây là môi trường thuận lợi để các vi khuẩn kỵ khí phát triển và tạo ra khí mê-tan. Dù tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO₂, loại khí này vẫn góp phần gia tăng hiệu ứng nhà kính, khiến Trái đất nóng lên và kéo theo biến đổi khí hậu.

Nhận thức rõ vai trò của việc cắt giảm khí mê-tan, Việt Nam đã tham gia Cam kết giảm phát thải khí mê-tan toàn cầu tại Hội nghị COP26, hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020, đồng thời cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh đổi mới công nghệ xử lý rác quy mô lớn, nhiều chuyên gia cho rằng cần bắt đầu từ chính mỗi khu dân cư bằng những mô hình xử lý rác hữu cơ ngay tại nguồn.

Khác với chôn lấp, ủ phân hữu cơ (composting) sử dụng quá trình phân hủy hiếu khí, tức là các vi sinh vật có lợi sẽ phân giải chất hữu cơ trong điều kiện luôn có oxy. Khi đó, chất hữu cơ chủ yếu được chuyển hóa thành mùn hữu cơ, nước và CO₂ với lượng phát thải khí nhà kính thấp hơn rất nhiều, đồng thời gần như không tạo ra khí mê-tan.

Để mô hình này phát huy hiệu quả, điều quan trọng nhất là phân loại rác tại nguồn. Nguồn ảnh: dialogue.earth

Xây dựng cộng đồng xanh từ những thùng ủ rác hữu cơ

Mô hình ủ phân hữu cơ quy mô cộng đồng thường được triển khai tại khu dân cư, chung cư, trường học hoặc các tổ dân phố. Các hộ gia đình sẽ phân loại rác ngay từ nhà, tách riêng phần rác hữu cơ để đưa vào khu vực ủ tập trung. Trong các thùng hoặc bể ủ, rác được trộn với vật liệu giàu các-bon như mùn cưa, lá khô, trấu hoặc cành cây băm nhỏ nhằm tạo độ tơi xốp và duy trì lượng oxy cần thiết cho vi sinh vật hiếu khí hoạt động. Nhờ luôn duy trì môi trường thông thoáng, rác không bị nén chặt như tại bãi chôn lấp nên các vi khuẩn sinh mê-tan không có điều kiện phát triển. Sau vài tuần đến vài tháng, rác hữu cơ sẽ được chuyển hóa thành phân hữu cơ giàu dinh dưỡng. Nguồn phân này có thể sử dụng để chăm sóc cây xanh, công viên, vườn hoa, dải phân cách hoặc các khu vườn cộng đồng trong đô thị, góp phần giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học và khép kín vòng tuần hoàn của chất hữu cơ.

Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, ủ phân hữu cơ còn giúp giảm đáng kể lượng rác phải vận chuyển đến các khu xử lý tập trung. Điều này đồng nghĩa với việc giảm chi phí thu gom, giảm nhiên liệu tiêu thụ cho xe chở rác và góp phần cắt giảm phát thải CO₂ từ hoạt động vận tải. Theo các chuyên gia, để mô hình này phát huy hiệu quả, điều quan trọng nhất là phân loại rác tại nguồn. Khi rác hữu cơ không bị lẫn với nhựa, kim loại hay các chất thải nguy hại, quá trình ủ sẽ diễn ra nhanh hơn, chất lượng phân hữu cơ cũng được nâng cao.

Tại Việt Nam, một số địa phương đã triển khai các mô hình thí điểm ủ phân từ rác hữu cơ tại khu dân cư, trường học và hợp tác xã nông nghiệp. Đã ba năm nay, đặc khu Côn Đảo triển khai mô hình phân loại, thu gom và ủ rác hữu cơ thành phân hữu cơ. Hàng trăm hộ dân đã phân loại rau củ quả bị hỏng, thức ăn thừa … vào các thùng rác riêng, rồi sau đó thu gom lại để mang ủ phân bón cho các vườn rau. Một phụ nữ ở đặc khu Côn Đảo thừa nhận “Ban đầu mọi người thấy phân loại rác khá phiền phức so với đổ chung vào một chỗ như thói quen trước kia. Nhưng đến khi hiểu được lợi ích với môi trường, cư dân đều đồng lòng thực hiện và các gia đình còn vận động thêm hàng xóm cùng tham gia”.

Mô hình ủ phân hữu cơ quy mô cộng đồng không chỉ là giải pháp xử lý rác bếp đơn thuần mà còn là một mắt xích quan trọng của nền kinh tế tuần hoàn. Việc biến rác hữu cơ thành phân bón trong điều kiện hiếu khí giúp loại bỏ gần như hoàn toàn quá trình hình thành khí mê-tan, giảm áp lực cho các bãi chôn lấp, tạo thêm nguồn phân bón hữu cơ và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân. Khi được nhân rộng cùng với phân loại rác tại nguồn và các công nghệ xử lý chất thải hiện đại, mô hình này sẽ góp phần xây dựng những đô thị xanh, phát thải thấp và hỗ trợ Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu.