Huyền tích về thực phẩm “trời sinh” và bản lĩnh của những người dám “ăn” lộc trời

Tinh túy của trời đất

Từng con đường, cái hẻm ở ngôi làng chài cổ giữa lòng thành phố Đà Nẵng mà theo nhà nghiên cứu lịch sử địa phương Đặng Dùng thì “có lẽ là làng chài cổ nhất của người Việt từ đèo Hải Vân trở vào đến mũi Cà Mau” đã trở nên quá đỗi thân quen với chúng tôi từ lúc nào không biết. Thế nhưng, lần nào đặt chân về đây chúng tôi cũng khám phá ra những điều mới mẻ.

Trong một lần ghé thăm Nam Ô, chúng tôi tình cờ được những lão ngữ cả đời đằm mình với biển khơi kể cho nghe về một thứ nghề đặc biệt, duy nhất chỉ có ở cái làng chài này. Thậm chí các cụ còn thách thức chúng tôi rằng: “Các chú có đi khắp đất nước này cũng chẳng có nơi thứ hai có cái nghề này ?”.

Lý giải về điều này, người “giữ sử làng” Đặng Dùng chậm dãi lên tiếng : “Có lẽ mấy lần trước các cháu về đây không đúng dịp nên bác chưa có dịp kể cho các cháu nghe về thứ đặc sản đặc biệt của làng này. Nếu nước mắm là tinh túy của biển khơi, thì nó được coi là tinh túy của đất trời, sinh ra trong điều kiện khắc nghiệp nhất được những người ngư dân quanh năm ăn sóng, nói gió gọi bằng cái tên vô cùng dân dã “mứt”, tên gọi cho tá cảm giác mềm, ngon, hấp dẫn. Các cụ bô lão thông thạo hán ngữ sính chữ thì đặt cho nó cái tên “huyền tảo”. Từ xa xưa, người dân Nam Ô đã biết khai thác và sử dụng món ăn của đất trời này, trước cả “các chú” người Hoa. Người Nam Ô vẫn tự hào kể lại rằng, những thương nhân người Hoa ở chợ lớn trong những lần ghé Nam Ô thu gom vây cá ngừ đã biết được món ăn lạ, nhưng vô cùng đặc biệt này.

Ghềnh đá Nam Ô - một trong những bãi đáp ưa thích của dân “ăn mứt” bộ.

Sau những chuyến hàng đầu tiên, các thương nhân người Hoa lặn lội “ăn trực nằm chờ” ròng rã nhiều tháng liền để thu mua được thứ tinh túy của đất trời về làm món “đặc biệt” trong những nhà hàng sang trọng bậc nhất ở Chợ Lớn. Họ cũng không quên mang theo “huyền tảo” trong những chuyến hành hương trở về quê hương xứ sở bên Trung Quốc xa xôi. Thế nhưng, dù đi đâu người Hoa cũng vẫn gọi bằng cái tên rất đỗi mĩ miều, gợi hình “tóc tiên” mà những người chủ hàng nói cho họ. Cái tên “tóc tiên” gắn liền với một truyền thuyết giải thích về sự sớm hiểu biết và những giá trị tuyệt vời của thứ thực phẩm “trời sinh” đó của người dân làng trài Nam Ô họ vẫn thường kể cho nhau nghe vào những đêm trăng sáng.

Truyền thuyết kể rằng, từ thủa theo chân các vua Lê vào đất Champa mở cõi, khi cư dân làng Nam Ô còn mông muội chỉ biết nghề chài lưới, quanh năm làm bạn với sông nước, chưa biết làm lúa như bây giờ. Bữa ăn lúc nào cũng đầy ắp hải sản. Những khi giáp hạt, người nông dân không có thóc để mang đi đổi lấy hải sản khiến những hạt cơm càng trở nên hiếm hoi trong bữa ăn. Đấy là khi thuyền còn ra khơi được, chứ đến tháng mười hàng năm khi biển động, nghề biển sập cửa họ không biết lấy gì để có thể đổi gạo giữ bữa hàng ngày? Chẳng nhẽ cứ rau rừng chấm mắm mãi sao?

Trong làng có nhà ông Câu, đông con nhà nghèo thường xuyên phải chạy ăn từng bữa. Mùa biển động thuyền không thể ra khơi được, gia đình ông càng khó khăn. Ông đành phải bấm bụng vác cần ra gành những mong tìm được con cá về nấu cháo cho các con ăn. Cá chưa kịp cắn câu thì người đã lả đi vì đói. Ông nhanh chóng đắm mình trong một giấc mơ kỳ lạ. Trong giấc mơ, ông thấy một bà tiên tóc đen huyền dài thướt tha bay lướt qua ông, Đôi mắt hoa lên vì đói, dạ dày sôi lên vì chưa có gì nhét vào bụng, ông quàng hai tay lên mái tóc đen huyền đó đưa vào miệng. Thấy tóc có vị mặn, dịu mát, đậm đà hương vị của biển khơi. Ông ăn mãi, ăn mãi nhưng không có cảm giác chán mà chỉ thấy cơ thể mình như được tiếp thêm nguồn sinh lực. Đúng lúc đó thì một cơn sóng lớn ụp lên gành đá khiến ông choàng tỉnh, trong tay vẫn còn nắm chặt một mớ rong biển đen mềm. Ông Cân nghĩ rằng bà tiên hiện ra cứu khổ dân làng, vội thu một mớ rong mà ông gọi là “tóc tiên” đem về cứu đói cho dân làng.

Ăn lộc “trời” có thu nhập ngang giám đốc

Hàng năm, từ khoảng đầu tháng 10 dương lịch đến giữa tháng chạp âm lịch khi tiết trời bắt đầu chuyển lạnh, những dòng nước ngọt đỏ âu phù sa từ thượng nguồn đổ về cùng với những con sóng cuồng nổ của biển khơi vào mùa biển động cộng với tiết trời thất thường, bữa mưa bữa nắng cũng là lúc “thức ăn trời sinh” bắt đầu sinh sôi nảy nở. Trên những tảng đá sát mét nước bao quanh các gành đá khu vực cửa sông Cu Đê, bao quanh các mỏm đá phía Nam chân đèo Hải Vân, phía bắc bán đảo Sơn Trà là những nơi mứt lựa chọn để sinh sôi nảy nở. Theo bà Nguyễn Thị Tố Nga (SN 1959, ngụ tổ 116, Hòa Hiệp Nam): “Trong điều kiện thời tiết thích hợp nhất (sáng nắng chiều mưa - PV) chỉ từ mươi ngày đến nửa tháng mứt có thể dài ra đến cả tấc, để lâu có thể dài ra từ 3-4 tấc, đen nhánh như tóc”.

Ép cho mứt ráo nước

Mứt được những người ngư dân ở đây chia làm hai loại. Loại to bản bè ra thường được gọi là mứt lá, còn một loại mảnh mai dài ra như những sợi tóc thường gọi là mứt tóc. Trong hai loại mứt thì mứt lá là loại được ưa dùng và có giá trị cao hơn. Hiện nay, mứt không chỉ còn là một món ăn quen thuộc trong bữa cơm của người dân Nam Ô nữa. Mứt đã trở thành một món chay không thể thiếu trong bữa cơm chay của những người theo đạo phật ở Đà Nẵng, xuất hiện trong các nhà hàng sang trọng ở Sài Gòn, Hà Nội, hay tận bên Trung Quốc, Nhật Bản xa xôi. Đặc biệt hơn theo bà Nga: “mứt là món ăn rất phù hợp với những người ăn chay trường vì nó giàu chất dinh dưỡng. Ở Đà Nẵng chỉ có các bậc thượng tọa, chủ trì các chùa lớn mới được dùng món này thường xuyên nên nhu cầu sử dụng mứt là rất lớn”.

Bà Nga phân loại mứt tươi

Mứt khô là mặt hàng có giá trị cao được xuất đi thị trường các nước Nhật Bản, Trung Quốc…

Bắt nguồn từ nhu cầu ngày càng lớn của thị trường, xuất hiện đội quân “ăn mứt” chuyên nghiệp hơn dù nghề mứt có từ trước đây rất lâu. Ngày trước những người ăn mức chuyên nghiệp thường tự trang bị cho mình một cái gùi tre (như cái gùi bằng mây của người dân tộc thiểu số), một cái cảu (như cái rổ) đan bằng tre sâu bụng hẹp miệng và 5 đến 6 cái “dũm” (dũm thường được làm từ sắt tây cắt hình tròn tận dụng từ thùng phuy đựng xăng dầu, có đường kính khoảng 10 cm) để cạo mứt. Cạo là cách thu hái, chỉ dành cho những ai có đầy đủ các tố chất như gan dạ, phản ứng nhanh nhẹn, thủ pháp lanh lẹ, quen sóng gió. Ngày nay những người đi “ăn” mứt chuyên nghiệp chỉ mang theo mấy cái bao tời, trong đó có một bao miệng lận vành sắt tròn làm đồ chứa mứt trong lúc cạo, tiện lợi vô cùng khi gặp phải sóng đánh mà mứt thu được vẫn còn nguyên.

Người theo nghề “ăn” mứt có hai cách để đến điểm ăn mứt : “ăn” mứt bộ và “ăn” mứt ghe. Những ngày biển động, ghe không xuất bến được thì đi “ăn” bộ. Từ hai giờ sáng, một nhóm từ 5-7 người thức dậy đi bộ ra những nơi ăn mứt, nhưng chỉ đến được những bãi gần. Đi “ăn” mứt ghe, mỗi ghe hơn chục người, dậy từ 3 giờ sáng. Có những ngày trời ban lộc khi trúng những ghềnh đá chưa có người đến khai thác mứt, những người giỏi có thể kiếm từ 1,5-2 triệu đồng sau chưa đầy hai tiếng khai thác mứt. Bà Nga cho biết thêm con trai bà có tháng “trúng” có thể kiếm từ 30 đến 45 triệu, một mức thu nhập khiến nhiều người phải giật mình. Những người già, trẻ nhỏ một ngày cũng có thể kiếm từ năm đến bảy trăm ngàn. Khi chúng tôi thắc mắc về mức thu nhập “khủng” như vậy bà Nga cho biết là do mứt có giá trị rất cao, mứt tươi được thu mua tại chỗ với giá từ rất cao từ 65.000-70.000đ/kg, mức khô có giá khoảng 700.000đ/kg. Thế nhưng không phải ai cũng đủ bản lĩnh đi ăn mứt khi những điểm dến ăn mứt thường có gió to, sóng lớn.

Nguyễn Cường