Những tương lai có thể có của khí hậu - từ lạc quan đến tồi tệ

Báo cáo mới nhất của Liên Hợp Quốc về tình trạng khí hậu đưa ra một cảnh báo rõ ràng rằng tương lai nhân loại có thể ngập trong thảm họa thiên nhiên ngày tận thế. Nhưng tương lai đó không được thiết lập chắc chắn. Tùy thuộc vào xu hướng kinh tế toàn cầu, tiến bộ công nghệ, sự phát triển chế độ chính trị và quan trọng nhất là hành động tích cực của chúng ta như thế nào để giảm lượng khí thải carbon, để thế giới vào cuối thế kỷ 21 có thể trở nên hoàn toàn khác hay không.

Biến đổi khí hậu trên trái đất khiến băng tan nhanh chóng ở Bắc cực, Nam cực và mực nước biển dâng cao. (Ảnh: National Geographic)

Phạm vi của những dự đoán tương lai có thể xảy ra đang chờ đợi chúng ta làm cơ sở cho các dự báo của Báo cáo đánh giá lần thứ sáu (Báo cáo về cơ sở khoa học vật lý về hệ thống khí hậu và biến đổi khí hậu) của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), chương đầu tiên về khoa học vật lý của biến đổi khí hậu đã được công bố vào tuần trước. Báo cáo mới đưa ra năm câu chuyện về khí hậu khác nhau về mức độ ấm lên dự kiến ​​và khả năng của xã hội để thích ứng với những thay đổi phía trước. Mỗi câu chuyện kết hợp một kịch bản phát triển kinh tế xã hội khác nhau với một con đường phát thải các-bon khác nhau, dẫn đến một loạt kết thúc theo phong cách Cuộc phiêu lưu của riêng bạn cho câu chuyện về biến đổi khí hậu thế kỷ 21.

Trong một số mục tiêu đó, nhân loại vượt lên trước thách thức về khí hậu đồng thực hiện các nỗ lực đồng thời để giảm nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống cho mọi người. Thế giới nóng hơn và thời tiết nguy hiểm hơn, nhưng những tác động xấu nhất của khí hậu đã được ngăn chặn và xã hội có thể thích ứng. Mặt khác, sự hợp tác toàn cầu bị phá vỡ bởi chủ nghĩa dân tộc, gia tăng nghèo đói, lượng khí thải tăng vọt và thời tiết nắng nóng ngoài sức tưởng tượng.

Trong báo cáo của IPCC được công bố vào tuần trước, các mức phát thải khác nhau của các kịch bản khác nhau dẫn đến các mức độ ấm lên khác nhau trong các mô hình khí hậu, dẫn đến một loạt các tác động vật lý lên hành tinh. Các tác động của kịch bản kinh tế xã hội khác nhau sẽ phát huy nhiều hơn trong chương thứ hai và thứ ba của báo cáo IPCC mới, dự kiến ​​phát hành vào năm 2022, vì các chương này tập trung vào thích ứng và giảm thiểu hậu quả khí hậu, Tiến sĩ Jessica Tierney, nhà khoa học khí hậu Đại học Arizona ( Hoa Kỳ) cho biết.

Tierney nói: “Sự thích nghi phụ thuộc rất nhiều vào những nổ lực cùng các quốc gia đoàn kết hợp với nhau như thế nào, các nước giàu có đang giúp đỡ các nước ít giàu hơn không? Việc giảm thiểu cũng dựa trên các kịch bản này, bởi vì chúng thể hiện các thái độ khác nhau đối với tiến bộ công nghệ. Vì vậy, tôi thực sự mong đợi những báo cáo đó ”.

Dựa trên các xu hướng hiện tại trong việc sử dụng năng lượng toàn cầu và chính sách khí hậu gần đây. Nhưng các tác giả của báo cáo đã chọn trình bày một loạt các nội dung để giúp các nhà hoạch định chính sách và công chúng hiểu những lựa chọn trước mắt chúng ta và điều gì đang bị đe dọa nếu chúng ta không lựa chọn một cách khôn ngoan.

Các kịch bản khí hậu có thể xảy ra

Đối với Báo cáo đánh giá lần thứ năm của IPCC, được phát hành vào năm 2013 và 2014, các nhà lập mô hình đã sử dụng một loạt "con đường tập trung đại diện", để dự đoán tương lai khí hậu của chúng ta. Các kịch bản khác nhau dựa trên mức độ nỗ lực của con người trong việc hạn chế biến đổi khí hậu, phát thải thấp đến phát thải cao. Con số theo sau mỗi kịch bản cho biết "cưỡng bức bức xạ" hoặc lượng năng lượng mà lượng khí thải của chúng ta bổ sung vào hệ thống Trái đất, được đo bằng watt trên mét vuông, vào năm 2100. Khi Trái đất nhận được nhiều năng lượng hơn thông qua cưỡng bức bức xạ, nhiệt độ sẽ tăng lên.

Các tình huống làm nền tảng cho Báo cáo đánh giá lần thứ sáu chứa các yếu tố con người bổ sung khiến chúng phức tạp hơn một chút để giải mã. Từ trường hợp tốt nhất là 1,9 watt trên mét vuông đến trường hợp được coi như thảm họa 8,5 watt trên mét vuông.

Kịch bản 1,9W, hạn chế sự nóng lên toàn cầu dưới 1,5^oC, được thêm vào báo cáo mới nhất của IPCC là kết quả trực tiếp của việc các quốc gia áp dụng mục tiêu nóng lên toàn cầu 1,5°C trong Thỏa thuận Paris, theo Zeke Hausfather, người chỉ đạo các dự án về khí hậu và năng lượng tại Viện đột phá, một trung tâm nghiên cứu môi trường tập trung vào các giải pháp công nghệ. Giống như người tiền nhiệm trước đó, đánh giá lần thứ sáu cũng bao gồm các kịch bản cưỡng bức bức xạ 2,6 và 4,5 watt trên mét vuông, cũng như kịch bản cao hơn là 7 watt trên mét vuông.

Thay đổi lớn nhất trong báo cáo mới là những con đường phát thải này không đứng riêng lẻ. Mỗi một trong số chúng đều được ghép nối với một “Con đường kinh tế xã hội được chia sẻ -về các tác động của chúng về năng lượng, sử dụng đất và phát thải khí nhà kính” (SSP): một kịch bản phát triển toàn cầu của thế kỷ 21 bao gồm các dự báo về dân số và tăng trưởng kinh tế, cũng như các xu hướng công nghệ và chế độ chính trị. Tất cả đều có thể ảnh hưởng đến cả lượng khí thải và khả năng của chúng ta giảm thiểu chúng và thích ứng với biến đổi khí hậu do chúng tạo ra. Mỗi kịch bản SSP (Các con đường kinh tế xã hội được chia sẻ khám phá biến đổi khí hậu trong tương lai như thế nào) có thể được gắn liền với nhiều con đường phát thải, dẫn đến nhiều diễn biến tiềm năng. Đối với báo cáo mới nhất của mình, IPCC tập trung vào hai kịch bản tương đối lạc quan (SSP 1-1.9 và SSP 1-2.6); (SSP 2- 4.5), một tương lai tồi tệ (SSP 3-7.0) và một cái khó có thể xảy ra (SSP 5- 8,5).

Cháy rừng nghiêm trọng xảy ra khắp nơi ở Mỹ và một số vùng khác ở Châu Âu là nguyên nhân của biến đổi khí hậu ( Ảnh: AFP)

Tín hiệu tốt, tiêu cực của những kịch bản đó

Cả hai diễn biến lạc quan đều phù hợp với mục tiêu của Thỏa thuận Paris là giữ cho sự nóng lên toàn cầu dưới 2 °C. Trong tương lai này, các quốc gia hành động ngay lập tức và tích cực để giảm việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch của họ. Lượng phát thải toàn cầu đạt tới mức thấp nhất vào giữa đến cuối thế kỷ 21 trước khi chạm tới mức tiêu cực khi nhân loại bắt đầu thu nạp một lượng lớn carbon dioxide ra ngoài không khí, sử dụng công nghệ chưa được chứng minh ở quy mô lớn. Vào cuối thế kỷ này, Trái đất đã ấm lên trong kịch bản lạc quan đầu tiên khoảng 1,4°C, trong kịch bản thứ hai C 1,8 °C, với sự khác biệt liên quan đến tốc độ giảm khí thải và tốc độ chúng tôi triển khai công nghệ thu giữ carbon.

Mặc dù lượng ấm lên này làm tăng tần suất và mức độ khắc nghiệt của thời tiết khắc nghiệt và dẫn đến mực nước biển dâng lên tới hơn 60cm, nhưng sẽ tránh được các tác động khí hậu nghiêm trọng hơn. Đồng thời, trong mỗi kịch bản lạc quan này, tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ cùng với các khoản đầu tư rộng rãi vào giáo dục và chăm sóc sức khỏe sẽ nâng cao mức sống trên toàn cầu. Thế giới vừa phải phát triển kinh tế hơn vừa bình đẳng về nhiều mặt hơn vào cuối thế kỷ 21, và các quốc gia có thời gian thích ứng với biến đổi khí hậu dễ ​​dàng hơn.

Cần giảm lượng khí thải cacbon trên toàn cầu nếu không muốn khí hậu trở nên tồi tệ (Ảnh: Hbr)

Lộ trình đang thực hiện có phần kém khả quan hơn. Trong đó, lượng khí thải carbon vẫn ở mức cao trong khi ở thế kỷ trước lại thấp hơn. Vào cuối thế kỷ 21, thế giới đã ấm lên khoảng 2,7°C. Hausfather nói rằng kịch bản này “gần như phù hợp” với các cam kết về khí hậu năm 2030 của các quốc gia trong Thỏa thuận Paris, có nghĩa là tương lai mà chúng ta đang hướng tới nếu thế giới không áp dụng các biện pháp giảm phát thải tích cực hơn.

Đây cũng là tương lai phù hợp nhất với các mô hình lịch sử của sự phát triển kinh tế xã hội. Những diễn biến hấp dẫn về sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu không đồng đều, với một số quốc gia tiến tới giàu có hơn và bình đẳng xã hội hơn, còn những quốc gia khác thì tụt hậu. Tỷ lệ sinh vẫn cao ở các nước đang phát triển và dân số toàn cầu đạt đỉnh vào cuối thế kỷ này vào khoảng 9,5 tỷ người. Vào thời điểm đó, nhiều nơi trên thế giới vẫn dễ bị tổn thương bởi các tác động nghiêm trọng của khí hậu.

Trong tương lai tồi tệ của IPCC, sự hợp tác toàn cầu sụp đổ khi chủ nghĩa dân tộc nắm giữ mạnh mẽ các quốc gia. Tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội bị đình trệ. Trong số nhiều quốc gia nghèo khó trên thế giới, tỷ lệ sinh vẫn ở mức cao, khiến dân số toàn cầu tăng lên từ gần 8 tỷ hiện nay lên hơn 12 tỷ vào cuối thế kỷ. Lượng khí thải carbon tiếp tục tăng trong suốt thế kỷ, khiến nhiệt độ toàn cầu đạt mức nóng nực 3,6°C so với mức tiền công nghiệp vào năm 2100. Hạn hán và lũ lụt trở nên tồi tệ hơn đáng kể, băng biển Bắc Cực tan biến vào mùa hè và những gì đã từng xãy ra là các đợt nắng nóng trong 50 năm xảy ra nhiều hơn gần 40 lần.

Cuối cùng, có một kịch bản kỳ lạ, gần giống như là khoa học giả tưởng. Trong thế giới này, nhân loại không chỉ thất bại trong việc đảo ngược quá trình phát thải của mình, mà còn giảm gấp đôi việc khai thác nhiên liệu hóa thạch và lối sống sử dụng nhiều năng lượng. Khi các quốc gia khai thác và sử dụng ngày càng nhiều than trong suốt thế kỷ, thế giới nóng lên ở mức không thể tưởng tượng được là 4,4 °C, nóng hơn so với hàng triệu năm qua.

Tuy nhiên, trong viễn cảnh đó, một sự thúc đẩy mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế và xã hội toàn cầu có nghĩa là lợi ích của nhiên liệu hóa thạch được lan truyền khắp nơi, dẫn đến những xã hội mà Hausfather mô tả là “rất giàu có, rất bình đẳng và công nghệ rất cao” vào cuối thế kỷ này. Trái đất nóng kinh khủng, nhưng con người có thể được trang bị tốt hơn để thích nghi hơn là sống trong thế giới nghèo nàn, bất bình đẳng cao bị bao vây bởi chủ nghĩa dân tộc.

Tương lai kỳ lạ có thể là một thử nghiệm thú vị, nhưng một thế giới mà trong thế kỷ này loài người sử dụng than hơn so với trữ lượng sẵn có dường như rất khó xảy ra, đặc biệt là khi cả lực lượng thị trường và chính sách khí hậu hiện đang dẫn đến sự suy giảm sử dụng than ở những người giàu có ở các quốc gia. (Than hiện chỉ chiếm dưới 20% tổng sản lượng điện của Hoa Kỳ, giảm so với gần 50% vào năm 2007).

Cũng có thể là những phản hồi trong hệ thống khí hậu, chẳng hạn như lượng lớn CO2 và mêtan từ lớp băng vĩnh cửu tan ra, sẽ đẩy mức độ ấm lên theo những dự báo trong trường hợp xấu nhất ngay cả khi không có sự hồi sinh đột ngột của ngành nhiệt điện. Điều tương tự cũng có thể xảy ra nếu khí hậu tỏ ra nhạy cảm hơn với lượng khí thải carbon dioxide do con người gây ra so với dự kiến ​​của các nhà khoa học hiện nay.

Hausfather lưu ý rằng các quốc gia đại diện cho khoảng 2/3 lượng khí thải toàn cầu hiện đã cam kết giảm lượng khí thải của họ vào giữa thế kỷ này. Nếu các quốc gia này có thể thực hiện tốt cam kết của mình và nếu các quốc gia đang phát triển khác làm theo, tất nhiên là nếu lớn “thì kết quả ấm lên từ 1,5 đến 2^oC sẽ rất đáng bàn”.

Xuân Vinh