Cháy rừng làm gia tăng phát thải khí mê-tan: "Đòn kép" đối với khí hậu toàn cầu

Mỗi vụ cháy rừng không chỉ thiêu rụi những cánh rừng xanh mà còn giải phóng vào khí quyển một lượng lớn khí nhà kính. Nguồn ảnh: india.mongabay.com

Cháy rừng - nguồn phát thải mê-tan nguy hiểm từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn

Rừng từ lâu được ví như "lá phổi xanh" của trái đất bởi khả năng hấp thụ khí CO₂ thông qua quá trình quang hợp và lưu giữ các-bon trong cây, thảm thực vật và đất rừng. Tuy nhiên, khi xảy ra cháy rừng, vai trò này bị đảo ngược. Thay vì hấp thụ khí nhà kính, rừng trở thành nguồn phát thải lớn, giải phóng hàng loạt khí gây nóng lên toàn cầu.

Trong điều kiện cháy tự nhiên hoặc cháy do con người gây ra, không phải toàn bộ vật chất hữu cơ đều được đốt cháy hoàn toàn. Lá khô, cành cây, thân gỗ, lớp mùn và các chất hữu cơ dưới tán rừng thường cháy trong điều kiện thiếu ôxy, tạo ra quá trình đốt cháy không hoàn toàn. Đây chính là nguyên nhân phát sinh khí mê-tan cùng nhiều hợp chất độc hại khác, bụi mịn và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi.

So với CO₂, khí mê-tan tồn tại trong khí quyển trong thời gian ngắn hơn nhưng khả năng giữ nhiệt lại mạnh hơn rất nhiều. Trong khoảng 20 năm đầu sau khi phát thải, mê-tan có khả năng làm nóng trái đất cao gấp nhiều lần CO₂. Vì vậy, những đợt phát thải mê-tan đột biến từ cháy rừng có thể tạo ra tác động đáng kể đối với khí hậu.

Các chuyên gia cho rằng quy mô phát thải phụ thuộc vào nhiều yếu tố như diện tích rừng bị cháy, loại thảm thực vật, độ ẩm của nhiên liệu cháy và thời gian cháy. Đặc biệt, các khu rừng có lớp thảm mục dày hoặc đất than bùn khi bốc cháy có thể âm ỉ trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, khiến lượng khí nhà kính phát thải tăng lên đáng kể.

Những năm gần đây, biến đổi khí hậu khiến nắng nóng kéo dài và hạn hán diễn ra thường xuyên hơn ở nhiều nơi trên thế giới. Điều này làm gia tăng nguy cơ cháy rừng với cường độ lớn, tạo nên vòng luẩn quẩn nguy hiểm: khí hậu nóng lên làm tăng cháy rừng, còn cháy rừng lại phát thải thêm khí nhà kính, tiếp tục thúc đẩy nhiệt độ toàn cầu tăng cao.

Không chỉ các quốc gia có diện tích rừng lớn như Canada, Australia hay Brazil mà Việt Nam cũng đang đối mặt với nguy cơ cháy rừng ngày càng gia tăng trong mùa khô, đặc biệt tại các khu rừng tràm, rừng thông và rừng trên đất than bùn.

Mỗi cánh rừng được giữ lại đồng nghĩa với việc duy trì thêm một "bể chứa các-bon" tự nhiên. Nguồn ảnh: pixabay.com

Mất rừng đồng nghĩa mất "bể chứa các-bon" và suy giảm khả năng ứng phó biến đổi khí hậu

Tác động của cháy rừng không dừng lại ở lượng khí nhà kính phát sinh trong thời điểm xảy ra hỏa hoạn. Điều đáng lo ngại hơn là sau khi rừng bị thiêu rụi, khả năng hấp thụ CO₂ của hệ sinh thái cũng giảm mạnh. Đồng thời, việc mất đi thảm thực vật khiến quá trình hấp thụ CO₂ trong nhiều năm sau đó bị suy giảm đáng kể cho đến khi rừng được phục hồi.

Đối với các khu rừng trên đất than bùn, hậu quả còn nghiêm trọng hơn. Lửa có thể lan xuống lớp than bùn dưới mặt đất và cháy âm ỉ trong thời gian dài. Khi lớp than bùn bị đốt cháy hoặc tiếp xúc với ôxy sau cháy, lượng các-bon tích lũy qua hàng trăm năm sẽ tiếp tục bị giải phóng, làm gia tăng phát thải khí nhà kính trong thời gian dài sau khi ngọn lửa đã được dập tắt. Ngoài tác động đến khí hậu, cháy rừng còn làm suy giảm đa dạng sinh học, phá hủy nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật và ảnh hưởng đến nguồn nước, chất lượng đất cũng như sinh kế của người dân sống phụ thuộc vào rừng.

Theo các chuyên gia lâm nghiệp, phòng ngừa cháy rừng vẫn là giải pháp hiệu quả và ít tốn kém hơn nhiều so với khắc phục hậu quả. Công tác dự báo nguy cơ cháy, duy trì độ ẩm thích hợp trong rừng, quản lý vật liệu dễ cháy, tăng cường tuần tra trong mùa khô và nâng cao ý thức cộng đồng là những biện pháp quan trọng nhằm giảm thiểu nguy cơ xảy ra các vụ cháy lớn.

Thời tiết năm 2026 được dự báo là diễn biến phức tạp, nhiệt độ có xu hướng tăng cao nên dễ xảy ra cháy rừng. Vì thế, lực lượng kiểm lâm thành phố Đà Nẵng đã ứng dụng công nghệ số nhằm bảo vệ an toàn diện tích rừng hiện có. Ông Huỳnh Đức Vũ, Hạt trưởng Hạt kiểm lâm liên xã Khu vực 2, Chi cục Kiểm lâm TP. Đà Nẵng cho biết “Thời điểm nắng nóng, đơn vị chủ động thông báo tới các chủ rừng và các ngành chức năng cũng như người dân nghiêm cấm đốt dọn thực bì. Thay vì dùng bản đồ giấy, các đơn vị đã triển khai số hóa dữ liệu rừng, xây dựng cơ sở dữ liệu về diện tích, hiện trạng và diễn biến rừng theo thời gian thực, giúp cán bộ kiểm lâm theo dõi trực quan”.

Mỗi cánh rừng được giữ lại đồng nghĩa với việc duy trì thêm một "bể chứa các-bon" tự nhiên, góp phần hạn chế phát thải mê-tan và CO₂ vào khí quyển. Ngược lại, mỗi vụ cháy rừng đều để lại những tổn thất không dễ bù đắp, không chỉ đối với hệ sinh thái mà còn đối với nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu của toàn cầu. Trong bối cảnh nhiệt độ trái đất tiếp tục gia tăng, bảo vệ rừng chính là bảo vệ một trong những "lá chắn" hiệu quả nhất trước những tác động ngày càng khắc nghiệt của biến đổi khí hậu.