Giải bài toán phát triển điện sạch

Để hiện thực hóa cam kết này, nguồn điện gây ô nhiễm nặng nề sẽ phải “rút lui” để nhường đường cho điện sạch.

Thực tế cho thấy, câu chuyện không đơn giản. Nhìn với quy hoạch ngành điện cho thấy, quy hoạch VII (điều chỉnh): công suất điện than đến 2030 xấp xỉ 30.127 MW, tỷ trọng trong cơ cấu điện là 20 – 33%, trong tương lai nếu giữ được ổn định, có thể duy trì lâu dài; quy hoạch VIII: công suất điện than xấp xỉ 31.055 MW, tỷ trọng trong cơ cấu điện là 13 -17%, trong tương lại giảm mạnh, đến 2050 sẽ còn “zero than”

Điều này khiến nhiều người hiểu rằng chúng ta đang tiến bộ. Đúng là tỷ trọng điện than đang giảm, nhưng thực tế công suất tuyệt đối vẫn tăng nhẹ, điện than không bị loại bỏ – chỉ là đang mất dần ưu thế trong cơ cấu tổng thể. Đây là một bước tiến về tư duy.

Hàng chục năm trước khi khoa học kỹ thuật - công nghệ chưa phát triển thì điện than vẫn là nguồn cung năng lượng lớn cho con người. Không phủ nhận rằng điện than có lợi thế rõ ràng như ổn định, dễ điều độ, không phụ thuộc vào thời tiết; cơ sở hạ tầng đã hoàn chỉnh, vận hành quen tay; giá thành rẻ hơn; các nhà máy điện than đều thuốc sở hữu nhà nước nên việc duy trì vận hành rất thuận lợi. Tuy nhiên với những lợi thế đó chưa bao gồm đầy đủ chi phí về môi trường.

Theo Kế hoạch phát triển điện lực quốc gia (PDP8) và thống kê cập nhật tới đầu 2025, Việt Nam đã đưa vào vận hành khoảng 30 nhà máy nhiệt điện than, tổng công suất ~26–30 GW (chiếm ~38 % tổng công suất phát điện hiện có). Hầu hết các tổ máy này đặt tại các trung tâm than Quảng Ninh – Hải Dương – Thái Bình (phía Bắc) và duyên hải Nam Trung bộ – Đồng bằng sông Cửu Long.

Báo cáo của Reuters cho biết, năm 2022 lượng phát thải CO2 từ điện than tương đương 90 triệu tấn. Năm 2023, lượng phát thải CO2 từ điện than đạt mức kỷ lục mới tương đương 110 triệu tấn than, tăng 22% so với năm 2022. Năm 2024, lượng phát thải CO2 từ điện than ước tính trên 130 triệu tấn, có thể dẫn đến hiện tượng biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan

Mục tiêu JETP đặt trần 170 triệu tấn CO₂ cho toàn ngành điện tới 2030

Để duy trì nhà máy nhiệt điên, Việt Nam đã nhập khẩu than đã để phục vu cho nhiệt điện. Năm 2024, khối lượng than nhập là 63,82 triệu tấn tăng 33% so với năm 2023; trị giá nhập khẩu là 7,63 tỷ USD tăng 16%; giá CIF bình quân bình quân tương đương 119,6 USD/tấn. Các lo hàng nhập khẩu từ Indonesia, Australia và Nga (than nhiệt độ cao cho điện) với chi phí 7 – 8 t ỷ USD/năm. Đây là gánh nặng ngoại hối.

Hiện nay, điện mặt trời, điện gió được kỳ vọng là tương lai, nhưng trên thực tế, hành trình của nó không đơn giản. Bởi lẽ, chưa có cơ chế giá cụ thể cho nhà đầu tư mới; hạ tầng truyền tải thiếu nghiêm trọng; các dự án điện sạch nằm ở vùng xa (Tây Nguyên - Duyên hải miền Trung) là nơi lưới điện yếu, khó đấu nối; thủ tục pháp lý phức tạp, phê duyệt kéo dài; các nhà đầu tư vay vốn ở các ngân hàng trong nước gặp rất nhiều khó khăn…

Nguồn năng lượng sạch

Có thể thấy, quy hoạch điện VIII đã thể hiện được tầm nhìn xa nhưng chưa tạo được niềm tin cho nhà đầu tư. Bởi thế giảm điện than để phát triển điện sạch vẫn là bài toán cần có lời giải.

Chuyển dịch năng lượng không thể chỉ nằm trên ở quy hoạch, cần hành động cụ thể, mạnh mẽ, đồng bộ từ trung ương đến địa phương để biến cam kết thành công suất, biến mục tiêu thành thực tiễn.