Nguy hiểm lạm dụng tân dược chứa tiền chất ma túy

Cường năm nay học cấp 3, gia đình và bạn bè hồi này thấy em có triệu chứng khác lạ, nhiều người có kinh nghiệm phát hiện Cường có biểu hiện như “ngáo đá”, phê ma túy… không kiểm soát được các hành vi. Truy rõ căn nguyên, Cường đã lạm dụng thuốc tân dược chứa tiền chất ma túy… Di chứng của việc sử dụng ma túy đá và tiền chất ma túy là gây tổn thương não bộ nghiêm trọng, có nguy cơ tổn hại thần kinh suốt đời.

Ảnh: Một số loại thuốc chứa TCMT dễ bị đối tượng xấu lạm dụng

Nhiều loại thuốc ho, cảm sốt chứa tiền chất ma túy

Vừa qua, đã có hiện tượng lạm dụng thuốc Recotus trong học sinh ở TP. Hồ Chí Minh. Thuốc Recotus đã được Bộ Y tế cấp đăng ký lưu hành, với ba thành phần chính là dextromethorphan HBr 30mg, diprophillin 100mg và lysozym HCl 20mg. Trong đó, dextromethorphan HBr (một dẫn xuất của morphin) có thể gây buồn nôn, buồn ngủ, ảo giác, rung giật nhãn cầu, trạng thái đê mê, mất điều hòa... nếu sử dụng quá liều. Ở liều điều trị 4 viên/ngày và sử dụng dưới bảy ngày thuốc có tác dụng tốt trong điều trị ho, nhưng ở liều cao hơn có thể gây ảo giác, lạm dụng lâu ngày sẽ dẫn đến lệ thuộc thuốc (nghiện).

Thuốc ho Recotus có tác dụng gây buồn ngủ, tạo ra trạng thái ngầy ngật nên trẻ em độ tuổi mới lớn có thể dùng nó để tìm cảm giác lạ. Nguyên nhân là do hai thành phần dextromethorphan và diprophyllin kết hợp có thể tạo nên trạng thái lâng lâng cho người sử dụng. Khi đã bắt đầu quen với trạng thái lâng lâng, đê mê, các em học sinh mới lớn có thể tìm đến các chất gây nghiện nguy hại như heroin, amphetamin... Trong thuốc ho Recotus có dextromethorphan HBr. Chất này tuy ít gây nghiện hơn heroin, morphin, ma túy tổng hợp (thuốc lắc), nhưng lạm dụng có thể gây hậu quả lâu dài dẫn đến lệ thuộc vào thuốc, gây buồn nôn, buồn ngủ, ảo giác, rung giật nhãn cầu, trạng thái tê mê, mất điều hòa... nếu sử dụng quá liều. Còn chất diprophyllin HCl là dẫn xuất của theophyllin, có tác dụng làm giãn phế quản do làm giãn cơ trơn, kích thích thần kinh trung ương gây hưng phấn nhưng lại có tác dụng trực tiếp lên tim, huyết áp nên dùng quá liều sẽ gây loạn nhịp tim, tăng huyết áp rất nguy hiểm. Thành phần diprophyllin phải rất thận trọng khi dùng vì nhiều tác dụng phụ, đặc biệt là làm nhịp tim đập nhanh, gây khó chịu. Nếu dùng quá liều có thể bị buồn nôn, nôn, buồn ngủ, nhìn mờ, rung giật nhãn cầu, bí tiểu tiện, mất điều hòa, suy hô hấp, co giật.

Điều đáng nói, Recotus là loại thuốc được bán tự do và không cần kê đơn, với giá mỗi vỉ thuốc 10 viên nang mềm khoảng 7.000-8.000 đồng nên học sinh dễ mua.

Vì thế mà từ một loại thuốc ho thông thường, khi bị lạm dụng không phải để điều trị ho, các sản phẩm này đã bị biến thành chất gây nghiện như ma túy với nhiều hệ luỵ khó lường nếu không được ngăn chặn. Khi sử dụng đến 4 hoặc 6 viên recotus một lần, trẻ sẽ lâm vào trạng thái từ lạm dụng đến lệ thuộc thuốc với nhu cầu đòi hỏi ngày càng tăng. Học sinh ở lứa tuổi 10 - 12 vốn rất tò mò, hành động theo “tâm lý bầy đàn”. Ban đầu, trẻ có thể sử dụng thuốc để giả bệnh, trốn học vì sợ trả bài, sợ áp lực học hành, nhưng lâu dần, trẻ nghiện và phụ thuộc vào thuốc lúc nào không hay. Lúc đó, recotus trở thành “ma túy” gây lệ thuộc thuốc và chính giai đoạn lơ mơ, nửa tỉnh nửa mê do “phê” thuốc quá liều, người nghiện dễ có những hành vi thiếu kiểm soát.

Đôi khi, chỉ cần đôi lời khích bác, con nghiện cũng có những hành vi không kiểm soát được như hung hăng, gây án mạng giết người. Trong thực tế, nhiều loại thuốc chữa bệnh có chứa một hàm lượng nhỏ các tiền chất ma túy mà nếu dùng quá liều hoặc lạm dụng với mục đích không phải chữa bệnh đều có thể gây độc hoặc gây nghiện. Nhiều chất “ma túy” hoặc các tiền chất ma túy ngày nay vẫn đang được ngành Y tế sử dụng để làm thuốc trị bệnh vì nó được dùng ở liều lượng thích hợp trong sự kiểm soát nghiêm ngặt của thầy thuốc. Nhiều loại thuốc giảm đau như morphin, heroin rất cần thiết cho bệnh nhân ung thư đang đau đớn.

Ngay cả amphetamin (ma túy đá) có công dụng gây hưng phấn, tỉnh táo đôi khi vẫn được chuyên khoa điều trị tâm thần chỉ định để điều trị chứng ngủ rũ cho người bệnh. Đối với thuốc ho có dextromethorphan cũng thế. Thực tế, nó vẫn là một loại thuốc trị ho tốt nếu sử dụng theo đúng liều lượng chỉ dẫn khi cần thiết. Vấn đề là cần phải quản lý thuốc cho tốt và hướng dẫn người dân để tránh bị lạm dụng vào những mục đích phi y học, biến thuốc chữa bệnh thành chất gây nghiện như ma túy gây hại cho cộng đồng.

Nguy hại khi lạm dụng thuốc chứa tiền chất ma túy

Theo PGS-TS Trương Văn Tuấn, Chủ tịch Hội Dược học bệnh viện-TP. Hồ Chí Minh, việc học sinh tùy tiện uống các thuốc bổ, thuốc kích thích thần kinh vô tội vạ, không có đơn của bác sĩ sẽ có tác dụng ngược, tác hại rất lớn. Nguy hiểm hơn, nếu dùng lâu ngày có thể gây rối loạn hành vi, hoang tưởng, suy gan, suy thận. Thậm chí dẫn đến tâm thần, không kiểm soát được hành vi.

Tâm lý học sinh là tâm lý đám đông, hay a dua nên thường có tính lôi kéo, dẫn đến tình trạng nhiều học sinh đua nhau uống mà không biết tác hại là gì.

Trong nhiều tài liệu công bố của mình, TS-DS Nguyễn Hữu Đức, Đại học Y Dược TPHCM, từng cảnh báo một số loại thuốc tăng cường hoạt động trí não, chỉ để điều trị chứng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi hoặc ở người chấn thương sọ não, không có tác dụng tăng cường trí nhớ cho học sinh. Nếu lạm dụng, nó lại gây ra tác dụng không mong muốn rất tai hại như gây buồn ngủ và gây ra triệu chứng... quên.

Không chỉ Recotus mà một số loại thuốc ho khác cũng chứa những tiền chất ma túy hoặc những dẫn xuất của ma túy là thành phần ức chế trung tâm ho (như codein, dextromethorphan) hay ức chế thần kinh trung ương (cao opium).

Tiền chất ma túy (TCMT) dùng để chỉ hóa chất cần có trước để từ đó sản xuất một ma túy nào đó. Đây là chất nhờ nó sẽ thực hiện phản ứng hóa học đơn giản hơn để tổng hợp ma túy, thay vì phải thực hiện nhiều phản ứng phức tạp nếu đi từ đầu mà không thông qua tiền chất.

Cần lưu ý, TCMT không phải là chất gây nghiện hay ma túy mà là chất từ đó người ta chế tạo ma túy. TCMT nếu được mua bán, sử dụng đúng quy chế thì đó là thuốc phục vụ công tác khám chữa bệnh, nhưng lại có thể bị lợi dụng vào việc sản xuất bất hợp pháp ma túy. Ngoài TCMT còn có những tiền chất khác không được Bộ Y tế quản lý mà được Bộ Công thương quản lý, được gọi chung là tiền chất.

Năm 2001, Bộ Y tế đã ban hành danh mục TCMT gồm các chất sau: ephedrin, pseudoephedrin, ergometrin, ergotamin, phenylpropanolamin. Đây là những chất có cấu trúc hóa học gần như tương tự với cấu trúc nhóm ma túy có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương là amphetamin và dẫn chất amphetamin.

Có 2 ma túy tổng hợp đang rất thông dụng hiện nay đó là “thuốc lắc” và “ma túy đá”. “Thuốc lắc” chính là methylen-dioxy-methamphetamin (viết tắt là MDMA, nước ngoài gọi là ecstasy), còn “ma túy đá” là methamphetamin (MA), cả hai là dẫn chất amphetamin. Một số TCMT có cấu trúc hóa học khá giống amphetamin. Như cấu trúc và là tên hóa học của amphetamin là 1-phenyl-2-aminopropan còn pseudoephedrin là 1-phenyl-2- methylaminopropanol, hai chất này đúng là khá giống nhau. Nếu việc quản lý dự trù mua bán thuốc chứa pseudoephedrin không chặt chẽ sẽ dẫn đến kẻ gian dùng thuốc này chiết xuất lấy pseudoephedrin ra khỏi thuốc và thực hiện một vài phản ứng hóa học để biến TCMT này thành thuốc lắc MDMA hay ma túy đá MA là 2 ma túy tổng hợp gây tác hại khá nghiêm trọng ở nước ta hiện nay

Chúng ta điểm qua một vài tiền chất ma túy đang được sử dụng trong các loại thuốc chữa bệnh hiện nay.

Codein (phosphat) là một dẫn xuất của morphin có tác dụng ức chế chọn lọc trung tâm ho ở hành não làm giảm phản xạ ho. Có khoảng 10% chuyển thành morphin nên làm giảm đau nhẹ. Dùng khi ho khan, làm mất ngủ. Trẻ em dưới 1 tuổi, người có bệnh gan, suy hô hấp, có thai không được dùng thuốc ho chứa codein.

Dextromethorphan: ức chế chọn lọc trung tâm ho ở hành não, làm giảm phản xạ ho. Tuy có cấu trúc gần giống morphin nhưng nó không làm giảm đau, ít an thần. Dùng làm giảm ho nhất thời khi bị kích thích (cảm lạnh) hay ho mạn không có đờm. Hiệu lực giảm ho tương đương nhưng độc hơn codein. Ít gây tác dụng phụ đường tiêu hóa. Liều rất cao mới ức chế thần kinh trung ương. Không dùng cho trẻ em dưới 2 tuổi.

Cao opium: cao chứa 20% morphin có tác dụng ức chế thần kinh trung ương, vừa làm giảm phản xạ ho, vừa làm giảm đau Dùng chữa ho kèm theo đau (như nhức đầu). Trẻ dưới 5 tuổi tuyệt đối không dùng thuốc này. Người suy hô hấp cần thận trọng.

Một số loại thuốc trị chứng ngạt mũi, cảm lạnh… cũng chưa các loại tiền chất ma túy như Phenylpropanolamin (PPA) là một tiền chất ma túy, làm cường giao cảm dẫn đến co mạch, giảm sung huyết ở niêm mạc mũi nên chống được nghẹt mũi, sổ mũi (khi bị cảm lạnh). Nhưng vì cường giao cảm nên PPA gây kích thích (làm khó ngủ), gây chán ăn (trước đây dùng làm thuốc chống béo). Nghiêm trọng hơn, PPA gây tai biến mạch máu não (chảy máu não, màng não). Trung Quốc cấm lưu hành mọi biệt dược có chứa PPA (năm 2000). Nước ta và Pháp cấm dùng chất này làm thuốc chống béo (tháng 11/2000). Với Pháp, tất cả các biệt dược chứa PPA đều phải bán theo đơn. Với nước ta, biệt dược chứa PPA bằng hay nhỏ hơn 30mg được bán không bắt buộc phải có đơn. Trên thị trường vẫn có các loại thuốc ho chứa PPA với hàm lượng rất chênh lệch, cần xem kỹ hàm lượng PPA để khỏi nhầm lẫn.

Nhưng quan trọng và gây nguy hiểm hơn cả là các loại thuốc có chứa Pseudoephedrin (PSE) như các loại thuốc cảm cúm Tiffy, Glotifed , Decolgen, Ameflu… là một tiền chất ma túy được sử dụng trong nhiều loại thuốc ho cũng là chất cường giao cảm, có độc tính tương tự PPA nhưng thấp hơn. Một số tội phạm đang sử dụng thuốc ho có chứa PSE để chưng cất thành ma túy đá. Các bệnh viện tâm thần đã tiếp nhận một số trường hợp là học sinh cũng sử dụng thuốc cảm cúm Tiffy, Glotifed, Ameflu... quá liều.

Từ tháng 11/2011 Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã ban hành quy định quản lý nghiêm ngặt việc sản xuất và bán các loại thuốc chữa bệnh có chứa tiền chất ma túy, đặc biệt hạn chế bán các loại thuốc này cho trẻ em. Hiện nay, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh cũng ban hành quy định cấm các cửa hàng thuốc chữa bệnh bán các loại thuốc có chứa tiền chất ma túy cho trẻ em, sau đó gần như tất cả các tỉnh thành trong cả nước đều có quy định tương tự. Rất tiếc việc quản lý chưa được thực hiên trên thực tiễn, vì vậy các vụ lạm dụng thuốc ho hoặc các loại thuốc có chứa tiền chất vẫn xảy ra. Do vậy, nguy cơ nhiều đối tượng lạm dụng thuốc tân dược chứa TCMT để tìm cảm giác như sử dụng ma túy là có cơ sở, gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe cảu đối tượng sử dụng và nguy hại cho cộng đồng xã hội. Do vậy, đề nghị các cơ quan chức năng cần kiểm tra, có chế tài xử lý để phòng tránh việc lạm dụng thuốc tân dược chứa TCMT.

Theo Sức Khỏe Cộng Đồng