Chợ tràm U Minh Hạ

Chợ nằm ven tuyến đường Cà Mau - U Minh, thuộc xã Khánh An. Trên bãi tập kết, từng hàng cừ tràm được xếp ngay ngắn, kéo dài như những nét bút thẳng tắp giữa màu xanh bạt ngàn của xứ rừng. Nhìn Chợ Tràm hôm nay, ít ai nghĩ rằng nơi đây từng chỉ là một bến ghe nhỏ nằm ven kênh. Cách đây chừng 20 năm, gỗ tràm sau khi đốn hạ được chất đầy ghe, len lỏi theo những con kênh chằng chịt rồi xuôi dòng Cái Tàu, qua Chắc Băng, Phụng Hiệp về các tỉnh miền Tây, lên Thành phố Hồ Chí Minh. Bây giờ, giao thông thuận lợi hơn, những chuyến xe tải nối nhau vào tận bãi tập kết. Ghe vẫn còn, nhưng chỉ làm nhiệm vụ đưa gỗ từ rừng ra đường lớn. Nhịp sống của Chợ Tràm cũng vì thế mà nhanh hơn, rộn ràng hơn.

Một góc chợ tràm U Minh.

Đi giữa chợ tràm, mùi tinh dầu quyện trong nắng sớm tạo nên thứ hương rất riêng của U Minh. Người mới đến có thể thấy ngai ngái, nhưng với người xứ rừng, đó là mùi của sinh kế, của những mùa khai thác mang theo bao hy vọng về cuộc sống đủ đầy. Hơn hai mươi năm gắn bó với nghề mua bán cừ tràm, anh Dương Văn Thắng gần như thuộc lòng từng lô rừng. Anh bảo, tràm U Minh được thị trường ưa chuộng bởi thân cây chắc, bền, chịu nước tốt nên chủ yếu dùng làm cừ gia cố nền móng cho nhà ở, trường học, đường giao thông và nhiều công trình xây dựng. Giá trị của rừng tràm không chỉ nằm ở từng thân cây, mà còn ở công sức của người trồng rừng suốt nhiều năm chăm sóc mới đến ngày thu hoạch. Sau mỗi hợp đồng thu mua là hàng chục lao động địa phương có việc làm. Người cưa cây, người gom bãi, người khuân vác, người lột vỏ keo lai. Mỗi người một việc, tạo nên nhịp lao động hối hả giữa mênh mông rừng tràm.

Đội khai thác của anh Tô Thanh Lam có 8 người. Công việc bắt đầu từ sáng sớm, khi nắng còn chưa gay gắt. Người đàn ông xứ rừng cười hiền: “Hết lô này lại sang lô khác. Nhờ vậy anh em có việc làm quanh năm. Đàn ông cưa, đốn, khuân vác; phụ nữ lột vỏ keo. Thu nhập vài trăm nghìn đồng mỗi ngày, đủ trang trải cuộc sống và nuôi con ăn học”. Lời kể mộc mạc ấy cũng là câu chuyện chung của nhiều gia đình sống dựa vào rừng. Cây tràm vì thế không chỉ giữ đất, giữ nước mà còn giữ lấy sinh kế của bao cư dân U Minh.

Mua bán gỗ tràm tại U MInh, Cà Mau

Những năm 2004 - 2007, khi giá tràm xuống thấp, không ít hộ dân từng thấp thỏm vì rừng đến tuổi mà bán không đủ bù chi phí. Chính trong giai đoạn ấy, nhiều gia đình mạnh dạn đưa cây keo lai về trồng xen trên đất rừng. Quyết định tưởng chỉ để gỡ khó trước mắt, vậy mà lại mở thêm một hướng sinh kế cho cư dân xứ rừng. Nếu tràm chủ yếu làm cừ xây dựng thì keo lai được đưa về nhà máy chế biến dăm gỗ, sản xuất giấy hoặc ép ván và than nén sinh khối (than sạch, xuất sang các nước Châu Âu). Chu kỳ khai thác ngắn hơn, khoảng 5 năm. Nhờ vậy, người dân có thêm nguồn thu, còn Chợ Tràm cũng đông vui hơn mỗi mùa khai thác.

Giữa bãi gỗ ngổn ngang, chị Trần Ngọc Thu thoăn thoắt lột từng lớp vỏ keo lai. Đôi bàn tay rám nắng đã gắn bó với công việc này hơn mười năm. Chị cười hiền, bảo rằng ngày mới làm cứ nghĩ sẽ không theo nổi, nhưng rồi quen dần. Nghề không đòi hỏi sự khéo léo, chỉ cần chịu khó và có sức khỏe. “Nhờ bóc vỏ keo mà gia đình tôi có đồng ra đồng vô ổn định. Con cái được học hành tới nơi tới chốn. Mình cực một chút cũng đáng”, chị Thu bộc bạch. Buổi trưa nghỉ tay, vợ chồng chị lại tranh thủ nhặt những ngọn tràm bị cắt bỏ đem về hầm than. Từ thân cây đến cành ngọn đều được tận dụng, như cách người xứ rừng vẫn quen chắt chiu từng giá trị mà thiên nhiên ban tặng.

Điều khiến người trở lại U Minh sau nhiều năm không khỏi ngỡ ngàng không chỉ là những bãi tràm nối dài hay những đoàn xe tải tấp nập, mà còn là sự đổi thay của vùng đất này. Những con đường đất lầy lội ngày nào đã được trải nhựa phẳng phiu. Điện lưới quốc gia về tận các ấp. Trường học, trạm y tế khang trang hơn. Và ngay giữa thị trấn U Minh cũ, nay là xã Nguyễn Phích, đèn tín hiệu giao thông đã hiện diện. Có ai ngờ, giữa xứ rừng cũng có đèn xanh, đèn đỏ. Một chi tiết nhỏ thôi, nhưng đủ để thấy nhịp phát triển đang len vào từng cánh rừng tràm, từng nếp nhà của cư dân vùng đất cực Nam Tổ quốc.

Thế nhưng, giữa bao đổi thay ấy, Chợ Tràm vẫn giữ nguyên cái hồn mộc mạc. Người mua, người bán vẫn cười nói chân tình. Những tốp thợ sau giờ nghỉ lại tất bật vác từng thân tràm lên xe. Không có cảnh chen lấn, mặc cả ồn ào như nhiều khu chợ khác. Mọi thứ diễn ra tự nhiên như chính tính cách hào sảng của người miền Tây. Anh Tô Thanh Lam lau vội giọt mồ hôi còn đọng trên trán rồi nhìn về phía bãi tràm vừa khai thác xong. Anh nói, mấy chục năm làm nghề, chưa khi nào thấy nhu cầu cừ tràm giảm. Đất yếu ở đồng bằng vẫn cần những cây cừ chắc khỏe để giữ nền móng. Còn với anh và nhiều lao động khác, chỉ cần rừng còn xanh thì cuộc sống vẫn còn hy vọng.

Mỗi người một việc, tạo nên nhịp lao động hối hả giữa mênh mông rừng tràm.

Chiều xuống, những chuyến xe cuối cùng rời Chợ Tràm, mang theo từng cây cừ trào, bó keo lai đến khắp miền Tây. Phía sau những chuyến xe ấy là mồ hôi của người trồng rừng, của những người thợ cưa, thợ vác, của những người phụ nữ lặng lẽ bóc từng lớp vỏ keo dưới nắng. Từ những cánh rừng xanh bạt ngàn, cây tràm không chỉ góp phần giữ đất, giữ rừng mà còn nuôi lớn biết bao mái ấm. Có lẽ vì thế, với người dân U Minh, Chợ Tràm không đơn thuần là nơi mua bán gỗ. Đó là nơi những mùa rừng gặp mùa mưu sinh; nơi mùi hương tràm quyện vào mồ hôi người lao động; và cũng là nơi chứng kiến từng bước đổi thay của vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc.

Rời Chợ Tràm khi nắng chiều dần buông trên những tán rừng, hương tràm vẫn còn phảng phất trong gió. Thứ hương mộc mạc ấy, cũng như con người U Minh, không nồng nàn để gây ấn tượng ngay từ lần gặp đầu, nhưng càng đi xa càng nhớ. Đó là mùi của đất rừng, của sự cần cù, của một vùng quê đang từng ngày đổi mới nhưng vẫn gìn giữ được cốt cách chân tình, nghĩa hậu của người xứ rừng.

Trải hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, vùng U Minh từng bị máy bay B52 ném bom, rải chất độc hóa học trong chiến dịch “nhổ cỏ U Minh” nhưng cư dân bản xứ “một tấc không đi, một ly không rời”. Người dân U Minh quyết bám trụ, chung tay che chở và bảo vệ vững chắc vùng căn cứ của Khu ủy Trung ương Cục miền Nam và nhiều cơ quan kháng chiến, nơi ở và làm việc của cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, Cố Thủ tướng Chính phủ Võ Văn Kiệt... và là nơi bảo vệ an toàn các cơ quan LLVT Quân khu 9.

Đất rừng U Minh từng chịu nhiều tổn thương trong chiến tranh đang từng bước hồi sinh, chuyển mình, trở thành một trong những khu vực giàu tiềm năng nơi địa đầu cực Nam Tổ quốc. Những cánh rừng tràm bạt ngàn từng che chở bộ đội năm nào giờ cũng trở thành những thửa rừng kinh tế, trồng cây lâm nghiệp theo hình thức thâm canh năng suất cao.