Cứu Đồng bằng sông Cửu Long trước những thách thức môi trường ngày càng gia tăng

Cứu Đồng bằng sông Cửu Long trước những thách thức môi trường ngày càng gia tăng.

Đoạn kênh xáng Nàng Mau, xã Thạnh Hòa, thành phố Cần Thơ là điểm thương xuyên diễn ra sạt lở. Ông Nguyễn Văn Khương vẫn nhớ như in thời khắc căn nhà của gia đình bị sạt xuống sông. Tài sản tích góp sau nhiều năm lao động gần như mất trắng.

Cách đó không xa, gia đình bà Nguyễn Thị Út ở ấp Thạnh Lợi, xã Thạnh Hòa cũng trở thành nạn nhân của sạt lở. Căn nhà vừa được sửa chữa, nâng cấp chưa lâu đã bị dòng sông nuốt chửng.

“Chỉ trong vài giờ đồng hồ, đất sụt xuống kéo theo cả căn nhà đổ sập. Chúng tôi không kịp trở tay”, bà Út kể.

Còn với bà Trần Thị Ửng, 64 tuổi, xã Thạnh Hòa, điều đáng sợ nhất không phải là thiệt hại vật chất mà là cảm giác bất an kéo dài. Mỗi khi mưa lớn hoặc triều cường dâng cao, bà và nhiều hộ dân sống ven sông lại thấp thỏm lo âu.

Câu chuyện của những người dân ở Thạnh Hòa cũng là câu chuyện đang diễn ra tại nhiều địa phương khác trong vùng ĐBSCL.

Sạt lở đang diễn ra tại nhiều địa phương khác trong vùng ĐBSCL.

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, toàn vùng hiện có 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài hơn 1.210 km; trong đó có 315 điểm đặc biệt nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến dân cư và hạ tầng thiết yếu.

Riêng tại thành phố Cần Thơ, năm 2025 ghi nhận 121 điểm sạt lở. Chỉ trong gần 6 tháng đầu năm 2026, địa phương tiếp tục xuất hiện thêm 62 điểm mới. Còn tại Cà Mau, địa phương đã đề xuất xử lý khẩn cấp khoảng 57 km bờ biển bị sạt lở nhưng qua khảo sát mới nhất lại phát sinh thêm gần 29 km có nguy cơ cao. Những con số này cho thấy sạt lở không còn là hiện tượng cục bộ mà đang trở thành thách thức môi trường mang tính vùng.

Theo ông Huỳnh Thanh Việt, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi thành phố Cần Thơ, những năm gần đây thiên tai tại ĐBSCL không còn diễn biến theo quy luật quen thuộc. Các hiện tượng cực đoan như mưa lớn cục bộ, triều cường, sạt lở bờ sông, hạn hán và xâm nhập mặn xuất hiện với tần suất dày hơn và khó dự báo hơn trước.

Ông Huỳnh Thanh Việt cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, Chi cục Thủy lợi thành phố Cần Thơ thường xuyên theo dõi diễn biến thời tiết, nguồn nước và tình hình sạt lở trên các tuyến sông, kênh rạch trọng điểm; đồng thời tham mưu UBND thành phố ban hành nhiều kế hoạch, phương án ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn và thiên tai trong mùa mưa bão.

"Trước đây, nhiều địa phương thường tập trung xử lý khi sự cố xảy ra. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro ngay từ sớm", ông Việt nhấn mạnh.

Theo ông Huỳnh Thanh Việt, bên cạnh đầu tư các công trình chống sạt lở, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống quan trắc, cảnh báo sớm, ứng dụng công nghệ số trong dự báo thiên tai. Đây được xem là giải pháp quan trọng giúp chính quyền các cấp chủ động hơn trong công tác chỉ đạo, điều hành và giảm thiểu thiệt hại cho người dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tốc độ sụt lún phổ biến tại ĐBSCL hiện dao động từ 0,5 - 3 cm mỗi năm; nhiều khu vực ven biển lún trên 2,5 cm/năm. Trong vòng 5 năm gần đây, một số nơi ghi nhận mức sụt lún vượt quá 10 cm.

Ông Trần Bá Hoằng, Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cho biết, ĐBSCL đang chịu tác động đồng thời của ba yếu tố lớn gồm: biến động dòng chảy từ thượng nguồn sông Mêkông, nước biển dâng do biến đổi khí hậu và tình trạng khai thác nước ngầm kéo dài.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là sự gia tăng nhanh chóng các hồ chứa ở thượng nguồn sông Mêkông. Việc tích nước quy mô lớn làm thay đổi chế độ dòng chảy, giữ lại lượng phù sa đáng kể vốn là nguồn vật liệu tự nhiên giúp bồi đắp và duy trì sự ổn định của đồng bằng. Trong khi đó, việc khai thác nước ngầm phục vụ sinh hoạt và sản xuất trong nhiều năm đã khiến các tầng chứa nước suy giảm nghiêm trọng. Khi nước ngầm bị rút đi, các lớp đất phía trên mất đi lực nâng tự nhiên, dẫn đến hiện tượng sụt lún trên diện rộng.

Nếu sạt lở là hiểm họa dễ nhận thấy thì an ninh nguồn nước lại là thách thức âm thầm nhưng mang tính sống còn đối với tương lai ĐBSCL. Trong vòng 10 năm qua, ĐBSCL đã trải qua ba đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng. Hai đợt hạn mặn lịch sử năm 2015 - 2016 và 2019 - 2020 đã gây thiệt hại nặng nề cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân. Xâm nhập mặn đang có xu hướng đến sớm hơn từ 1 đến 1,5 tháng so với trước đây. Nhiều thời điểm, ranh mặn xâm nhập sâu từ 60 - 80 km vào nội đồng.

Vào mùa khô, tại nhiều địa phương ven biển, người dân phải đối mặt với tình trạng thiếu nước ngọt kéo dài trong mùa khô. Không ít hộ gia đình phải mua nước sinh hoạt với chi phí cao hoặc chắt chiu từng giọt nước mưa để sử dụng. Đặc biệt, tại Cà Mau, nơi được xem là một trong những địa phương chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, việc sớm triển khai các dự án chuyển nước ngọt về bán đảo Cà Mau được xác định là yêu cầu cấp bách.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh, các hiện tượng thiên tai tại ĐBSCL không chỉ xuất phát từ yếu tố tự nhiên mà còn liên quan đến các hoạt động của con người. Vì vậy, giải pháp không thể dừng ở những công trình xử lý cục bộ mà cần cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng.

Theo tính toán của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng nhu cầu vốn để thực hiện các nhiệm vụ theo Kết luận 26 của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn vùng ĐBSCL đến năm 2035 khoảng 214.000 tỷ đồng. Riêng giai đoạn 2026 - 2030 cần khoảng 95.000 tỷ đồng để xử lý các vấn đề cấp bách liên quan đến nguồn nước, sụt lún, sạt lở và hạ tầng thủy lợi.

Trước những thách thức ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu và tác động của con người, việc bảo vệ ĐBSCL đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, các địa phương và cộng đồng. Những giải pháp đồng bộ được triển khai không chỉ góp phần giảm thiểu sạt lở, sụt lún, hạn hán, xâm nhập mặn mà còn tạo nền tảng để vùng đất Châu thổ Cửu Long phát triển bền vững, bảo đảm sinh kế cho người dân và giữ vững vai trò trung tâm sản xuất lương thực, thủy sản, trái cây lớn nhất của cả nước.