Xâm nhập mặn ở ĐBSCL: Nguy cơ thiếu nước ngọt vùng ven biển

Xâm nhập mặn có xu thế tăng dần

Hàng năm, mặn thường xuất hiện trên vùng các cửa sông ĐBSCL từ khoảng tháng 12 năm trước đến tháng 5 năm sau, với đỉnh điểm là cuối tháng 4 và đầu tháng 5. Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, những ngày giữa tháng 3/2021, xâm nhập mặn tại các cửa sông chính vùng ĐBSCL tăng cao so với đầu tháng. Cụ thể, ngày 17/3, tại cửa sông Cửu Long, mặn xâm nhập từ 42-45 km, cao hơn đầu tháng 3 từ 1-5km; sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây mặn xâm nhập từ 78-89 km, cao hơn đầu tháng 3 từ 11-12 km; sông Cái Lớn mặn xâm nhập 56 km, cao hơn đầu tháng 3 là 16 km. Tình hình trên ảnh hưởng đến việc lấy nước sinh hoạt và trữ nước sản xuất nông nghiệp của người dân tại địa phương.

Xâm nhập mặn ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp của người dân đồng bằng sông Cửu Long.

Kết quả của nhiều nghiên cứu xâm nhập mặn vùng ĐBSCL từ năm 1980 đến nay cho thấy, chiều dài xâm nhập mặn vào cửa sông phụ thuộc chặt chẽ bởi 6 yếu tố gồm: Dòng chảy kiệt từ thượng nguồn sông Mekong; khả năng trữ nước cuối mùa lũ của vùng ĐBSCL; diễn biến mực nước ven biển; tình trạng sử dụng nước ở ĐBSCL; hình dạng lòng sông vùng cửa và diễn biến mưa đầu mùa mưa. “Gió chướng” cũng là một trong những nguyên nhân đẩy mặn lên cao hơn, song hiện tượng này chỉ mang tính “tình thế” nên chỉ được xem xét trong từng trường hợp cụ thể.

Diễn biến mực nước ven biển những năm trước đây gần như rất ít thay đổi, hàng năm chủ yếu theo quy luật cao vào khoảng tháng 12, tháng 1 và thấp dần đến tháng 7, tháng 8. Gần đây, do tác động của nước biển dâng, mực nước triều trung bình ven biển ĐBSCL có xu thế cao hơn trước 10- 12 cm, trong đó mực nước đỉnh triều cường còn cao hơn nữa, từ 20-25 cm.

Giải pháp tập trung đồng bộ

Theo Trung tâm dự báo Khí tượng – Thủy văn quốc gia, xâm nhập mặn vùng đồng bằng sông Cửu Long mùa khô năm 2020 – 2021 ở mức cao hơn trung bình nhiều năm, nhưng không nghiêm trọng như mùa khô năm 2019 – 2020. Sau tháng 3, xâm nhập mặn ở các cửa sông Cửu Long có xu thế giảm dần nhưng vẫn ở mức cao; xâm nhập mặn ở các sông Vàm Cỏ tiếp tục tăng cao trong các đợt từ ngày 9 đến 14/4 và từ ngày 24 đến 30/4, trên sông Cái Lớn tăng cao trong các đợt từ ngày 31/3 đến 7/4 và từ ngày 15 đến 24/4, sau giảm dần.

Chuyển cơ cấu cây trồng sẽ giúp người dân "sống chung" với hạn, mặn.

Tuy nhiên, tình hình xâm nhập mặn còn nhiều biến động, phụ thuộc vào nhiều yếu tố, do đó các địa phương vẫn cần thực hiện nhiều giải pháp tổng thể và đồng bộ. Theo ông Nguyễn Ngọc Anh - Nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, trước hết, cần xem xét chuyển đổi những diện tích lúa ven biển không hiệu quả, thường xuyên bị mặn uy hiếp, sang nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, để tránh gây xáo trộn lớn và ảnh hưởng đến các vùng trồng lúa khác, cần có quy hoạch và tính toán kỹ. Hoàn thiện hệ thống đê biển và cống kiểm soát mặn khép kín ở từng khu vực canh tác ổn định là cần thiết. Tăng khả năng tiếp cận nguồn nước ngọt cho các vùng ven biển bằng kênh dẫn và cống lấy nước từ các nguồn ngọt ổn định.

Đồng thời, xem xét tỷ lệ diện tích sản xuất vụ Thu - Đông và Hè - Thu ở vùng ngập lũ theo mức hợp lý nhằm tăng khả năng trữ nước. Diện tích này được sử dụng cho nuôi trồng thủy sản mùa lũ. Giảm diện tích lúa ĐôngXuân muộn và Hè-Thu sớm nhằm tránh sử dụng nhiều nước vào thời gian kiệt nhất trong năm, đặc biệt từ cuối tháng 3 đến đầu tháng 5, chuyển sang trồng màu.

Dịch chuyển các điểm lấy nước trên sông, rạch có nguy cơ bị mặn lên các vùng có nguồn ngọt ổn định để cấp nước sinh hoạt cho các vùng ven biển. Về lâu dài, cần xem xét các giải pháp công trình quy mô lớn ở vùng cửa sông nhằm chủ động trữ và giữ nước ngọt với khối lượng lớn trong mùa khô ở cấp vùng và liên vùng. Đây là giải pháp cơ bản lâu dài nhằm ứng phó hiệu quả nhất đối với sự mất ổn định của dòng chảy từ thượng lưu và gia tăng của nước biển dâng.

NGỌC AN