Lễ hội và bài toán môi trường ở đất Tổ ​​​​​​​(Kỳ 2)

Lễ hội và bài toán môi trường ở đất Tổ

Công tác môi trường được các Ban tổ chức lễ hội đưa vào kế hoạch tổng thể ngay từ đầu mùa hội. Ảnh: Tùng Vy

Kỳ 2: Những chuyển động xanh từ cơ sở

Trước sức ép gia tăng qua từng mùa lễ hội, nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đã bắt đầu điều chỉnh cách tổ chức theo hướng lồng ghép tiêu chí môi trường ngay từ khâu xây dựng kế hoạch. Từ siết chặt trách nhiệm của ban tổ chức, yêu cầu hộ kinh doanh ký cam kết đến triển khai lực lượng tình nguyện viên, ý thức cộng đồng đang từng bước dịch chuyển. Tuy nhiên, câu hỏi về tính bền vững vẫn chưa có lời giải trọn vẹn.

Đưa môi trường vào “trục chính” tổ chức lễ hội

Nếu ở kỳ trước, môi trường mùa lễ hội được nhìn từ áp lực rác thải sau những dòng người hành hương, thì tại nhiều điểm lễ hội năm nay, bảo vệ môi trường đã được đặt ngay trong cấu phần tổ chức, thay vì xử lý bị động khi quá tải xảy ra.

Bảo vệ môi trường đã được đặt ngay trong cấu phần tổ chức ở hầu hết các lễ hội trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Công tác môi trường không còn là phần việc phát sinh. Trước cao điểm, phương án thu gom được xây dựng riêng, lực lượng vệ sinh tăng cường, thùng rác bố trí dày hơn tại trục chính, bãi đỗ xe, điểm nghỉ chân. Nội dung nhắc nhở giữ gìn vệ sinh được lồng ghép trong hệ thống phát thanh của lễ hội thay vì chỉ xuất hiện rải rác theo phong trào.

Thu hút hàng vạn người mỗi năm, lễ hội chọi trâu xã Hải Lựu năm 2026 được ban tổ chức chuẩn bị đồng bộ cả về an ninh trật tự lẫn phương án môi trường. Khu giết mổ được bố trí tách biệt, hạn chế phát sinh ô nhiễm sau các trận đấu. Nhân lực và phương tiện chuyên dụng được bố trí thường trực trong những ngày cao điểm. Trước ngày khai hội, các thôn dân cư phối hợp dọn dẹp, chỉnh trang khu vực xung quanh.

Ông Đỗ Huy Chiến, Chủ tịch UBND xã Hải Lựu, cho biết, năm nay phương án môi trường được xây dựng như một nội dung bắt buộc trong kế hoạch tổng thể. Ban tổ chức làm việc sớm với đơn vị môi trường, phân công cụ thể từng nhóm phụ trách từng khu vực, yêu cầu các hộ kinh doanh ký cam kết bằng văn bản. “Chúng tôi xác định nếu để xảy ra ô nhiễm kéo dài sau lễ hội thì uy tín của địa phương bị ảnh hưởng trực tiếp. Vì vậy phải xử lý ngay trong ngày, không để tồn đọng qua đêm”, ông Chiến chia sẻ.

Theo đại diện ban quản lý lễ hội chọi trâu Hải Lựu, áp lực lớn nhất vẫn là những khung giờ cao điểm khi lượng người tăng đột biến. Do đó, ngoài thu gom cơ học, ban tổ chức tăng cường tuyên truyền liên tục qua hệ thống loa, kết hợp kiểm tra đột xuất nhằm hạn chế tình trạng xả rác tùy tiện.

Ghi nhận thực tế cho thấy, dọc các tuyến dẫn vào khu lễ hội, nhiều quầy hàng chủ động bố trí thùng rác nhỏ trước gian bán. Một số hộ chuyển sang sử dụng cốc giấy, túi sinh học thay cho đồ nhựa dùng một lần. Dù chi phí cao hơn, nhưng cách làm này đang dần trở thành lựa chọn phổ biến hơn so với các mùa hội trước.

So với nhiều năm trước, tình trạng rác tồn đọng kéo dài sau chính hội đã giảm đáng kể. Công tác thu gom được thực hiện ngay trong ngày, hạn chế cảnh rác tràn lan qua đêm. Quan trọng hơn, trách nhiệm giữa ban tổ chức, chính quyền cơ sở và đơn vị môi trường được phân định rõ hơn, giảm tình trạng đùn đẩy khi phát sinh sự cố.

Từ quản lý hành chính đến chuyển động tự giác

Song song với nỗ lực điều hành, nhận thức của người dân và du khách cũng có những thay đổi bước đầu.

Có mặt tại lễ hội Lễ hội Gầu Tào năm 2026 tại xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ, chị Nguyễn Thị Hằng, du khách đến từ Hà Nội, cho biết gia đình chị năm nào cũng về dự hội. “Trước đây người đi đông là rác nhiều, nhất là khu ăn uống. Năm nay tôi thấy thùng rác bố trí nhiều hơn, loa nhắc nhở thường xuyên nên mọi người cũng chú ý hơn. Con tôi ăn xong là tự mang rác đi bỏ”, chị Hằng chia sẻ.

Song song với nỗ lực điều hành, nhận thức của người dân và du khách cũng có những thay đổi bước đầu tại rất nhiều lễ hội trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Nhìn nhận môi trường lễ hội chọi trâu Hải Lựu những năm gần đây đã không ngừng được cải thiện nhưng vẫn còn những điểm quá tải, anh Trần Văn Minh, du khách đến từ Yên Bái cho rằng: “Khi chen chúc nhau thì nhiều người tiện tay bỏ rác xuống đất. Theo tôi, ngoài tuyên truyền cần có lực lượng trực thường xuyên ở các điểm nóng để nhắc nhở kịp thời”.

Ở góc độ người kinh doanh, bà Phạm Thị Loan, chủ quầy nước giải khát gần khu trung tâm lễ hội chọi trâu Hải Lựu cho biết, việc chuyển sang sử dụng cốc giấy và túi sinh học khiến chi phí tăng lên. “Ban đầu cũng băn khoăn vì giá cao hơn. Nhưng nếu mình không làm thì khách nhìn vào cũng đánh giá. Làm ăn lâu dài phải giữ hình ảnh chung của lễ hội. Tuy vậy, cũng cần kiểm tra thường xuyên để tránh tình trạng người thực hiện nghiêm túc, người làm qua loa".

Thực tế cho thấy, nhiều mô hình tình nguyện chỉ sôi động trong những ngày cao điểm rồi giảm dần khi lượng khách thưa hơn. Một số cam kết hạn chế đồ nhựa vẫn phụ thuộc nhiều vào ý thức từng hộ kinh doanh, thiếu cơ chế giám sát dài hạn và chế tài đủ sức răn đe.

Trao đổi với phóng viên, Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa và Phát triển Lương Xuân Huy cho rằng: Bảo tồn giá trị lễ hội và bảo vệ môi trường không phải là hai yêu cầu tách rời, mà phải được nhìn nhận như một mối quan hệ hữu cơ. Nếu môi trường lễ hội bị ô nhiễm, không gian văn hóa sẽ bị phá vỡ, trải nghiệm tâm linh của cộng đồng cũng bị ảnh hưởng. Ngược lại, khi lễ hội được tổ chức theo hướng văn minh, xanh – sạch – đẹp thì chính giá trị văn hóa của lễ hội sẽ được nâng lên, tạo nên hình ảnh tích cực đối với du khách và xã hội.

"Vì vậy, trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống, việc lồng ghép các tiêu chí bảo vệ môi trường cần được xem như một nội dung tất yếu của quản lý lễ hội hiện đại" Viện nghiên cứu Văn hóa và Phát triển Lương Xuân Huy chia sẻ.

Các mô hình tình nguyện góp phần tạo chuyển động xanh nhưng cần cơ chế duy trì dài hạn.

Có thể thấy, từ điều hành hành chính đến hành vi cá nhân, một chuyển động xanh đang hình thành trong không gian lễ hội đất Tổ. Những thay đổi ấy tuy chưa đồng đều nhưng đã cho thấy môi trường không còn là câu chuyện bên lề sau mỗi mùa hội. Khi chính quyền chủ động hơn, người kinh doanh cân nhắc hơn và du khách ý thức hơn, bức tranh lễ hội cũng dần thay đổi theo hướng văn minh hơn.

Song, phía sau những nỗ lực đó vẫn là câu hỏi về độ bền của sự chuyển động. Liệu những cam kết hôm nay có được duy trì khi cao điểm qua đi. Liệu ý thức tự giác có đủ sức thay thế cho chế tài. Và liệu các địa phương có thể giữ được nhịp xanh ấy trong bối cảnh lễ hội ngày càng mở rộng về quy mô và sức hút. Trả lời những câu hỏi đó không chỉ là trách nhiệm của từng mùa hội, mà là bài toán dài hơi của quản lý lễ hội trong giai đoạn mới.