Lễ hội và bài toán môi trường ở đất Tổ

Kỳ 1: Áp lực sau những dòng người hành hương

Cao điểm lễ hội thu hút hàng vạn người, tạo sức ép lớn lên hạ tầng và môi trường.

Mỗi mùa lễ hội, hàng vạn người đổ về đất Tổ mang theo niềm thành kính và nhu cầu trải nghiệm không gian văn hóa tâm linh. Song song với dòng người ấy là áp lực không nhỏ lên môi trường: rác thải sinh hoạt tăng đột biến, khói hương dày đặc, dịch vụ quá tải. Sau sự náo nhiệt, bài toán quản trị môi trường không còn nằm ở những hình ảnh trực quan dễ thấy, mà ở khả năng kiểm soát một không gian văn hóa trong điều kiện xã hội hiện đại.

Quy mô mở rộng và những hệ lụy môi trường

Phú Thọ hiện có hơn 800 lễ hội truyền thống cùng 41 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Không gian lễ hội trải dài từ trung tâm đô thị đến vùng trung du, miền núi; quy mô mỗi nơi khác nhau nhưng xu hướng chung là lượng khách gia tăng theo từng năm.

Cứ mỗi mùa lễ hội, phía sau sự náo nức là một khối lượng công việc thầm lặng: thu gom rác thải, xử lý đồ lễ thừa, làm sạch những khoảng sân vừa chật kín người. Sự nhộn nhịp chỉ kéo dài trong vài ngày, nhưng áp lực môi trường để lại thì không dừng lại ở đó.

Lực lượng vệ sinh phải làm việc liên tục trong những ngày cao điểm lễ hội chọi trâu Hải Lựu năm 2026.

Tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng, dịp Giỗ Tổ Hùng Vương hằng năm, lượng du khách tăng đột biến kéo theo nhu cầu ăn uống, nghỉ chân, dâng lễ, mua sắm. Theo thống kê, riêng mùa lễ hội năm 2025, trong 7 ngày cao điểm đã thu gom khoảng 40 tấn rác; ba ngày chính hội ước phát sinh gần 100 tấn. Khoảng 120 nhân viên vệ sinh phải làm việc liên tục mỗi ngày để bảo đảm cảnh quan.

Áp lực ấy không chỉ dừng lại ở một địa điểm. Tại Khu danh thắng Tây Thiên, cơ cấu rác thải những năm gần đây cho thấy sự thay đổi đáng chú ý. Nếu trước kia chủ yếu là vật phẩm tự nhiên, thì nay túi nilon, hộp xốp, chai nhựa dùng một lần chiếm tỷ trọng lớn. Thói quen tiêu dùng tiện lợi đã len sâu vào không gian tâm linh.

Túi nilon, hộp xốp, chai nhựa dùng một lần chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu rác thải lễ hội. Ảnh: Quách Du - Tô Thế

Chị Nguyễn Thu Hương, công nhân vệ sinh môi trường tại khu danh thắng Tây Thiên cho biết, những ngày chính hội, rác sinh hoạt tăng gấp nhiều lần so với ngày thường. Chỉ cần chậm một nhịp thu gom, rác có thể tràn ra lối đi, ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh lễ hội.

Không chỉ tại các lễ hội lớn, nhiều lễ hội cấp xã cũng đang đối mặt áp lực tương tự. Quy mô nhỏ hơn nhưng hạ tầng hạn chế khiến việc xử lý rác dễ rơi vào thế bị động khi lượng khách tăng đột biến. Nhà vệ sinh công cộng, điểm tập kết rác tạm thời, thùng rác phân loại ở một số nơi còn thiếu hoặc bố trí chưa hợp lý.

Nhìn rộng ra, đây không còn là câu chuyện riêng của một vài điểm nóng, mà là thách thức chung đối với toàn bộ hệ thống lễ hội trên địa bàn tỉnh.

"Khi lễ hội chuyển từ không gian cộng đồng quy mô làng xã sang sự kiện đại chúng thu hút hàng vạn người, yêu cầu quản trị cũng thay đổi tương ứng. Môi trường không còn là phần việc hậu cần mà trở thành chỉ số phản ánh chất lượng tổ chức, mức độ phối hợp liên ngành và năng lực dự báo của chính quyền địa phương" _Ông Lương Xuân Huy, Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa và Phát triển.

Chỉ thu gom là chưa đủ

Trước sức ép gia tăng, các ban quản lý đã chủ động tăng nhân lực vệ sinh, bố trí thêm thùng rác, nâng tần suất thu gom. Tuyên truyền nhắc nhở du khách được thực hiện thường xuyên hơn.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy thu gom chỉ là giải pháp xử lý phần ngọn. Phân loại và giảm thiểu rác tại nguồn vẫn chưa trở thành thói quen phổ biến. Trong điều kiện rác phát sinh tăng đột biến, ưu tiên hàng đầu vẫn là “dọn cho kịp”, giữ cảnh quan không bị quá tải.

Thùng rác quá tải trong giờ cao điểm lễ hội, chỉ cần chậm một nhịp thu gom, rác có thể tràn ra lối đi.

Áp lực môi trường trong lễ hội thực tế đã được nhìn nhận từ nhiều năm trước. Chủ trương tổ chức lễ hội văn minh, tiết kiệm, bảo đảm vệ sinh đã được ban hành, song giữa định hướng và thực thi vẫn còn khoảng cách. Các biện pháp phòng ngừa như hạn chế đồ nhựa dùng một lần, quy định trách nhiệm cụ thể đối với hộ kinh doanh, hay phân loại rác tại nguồn chưa được triển khai đồng bộ, thiếu cơ chế ràng buộc rõ ràng.

Khi lễ hội ngày càng mở rộng, môi trường không thể chỉ được xem là phần việc của lực lượng thu gom hay chính quyền cơ sở. Đó là câu chuyện của quy hoạch không gian lễ hội, của cơ chế phối hợp giữa ngành văn hóa và tài nguyên môi trường, của việc xác lập rõ trách nhiệm từng chủ thể tham gia tổ chức.

Nếu không có giải pháp mang tính hệ thống, áp lực sẽ tiếp tục lặp lại qua từng mùa hội. Những khoảng sân có thể được làm sạch sau vài giờ, nhưng vấn đề cốt lõi nằm ở cách tổ chức để rác thải không tiếp tục gia tăng từ gốc.

Tuyên truyền được tăng cường nhưng vẫn chủ yếu xử lý phần ngọn. Ảnh: Quách Du - Tô Thế

Lễ hội vốn là không gian linh thiêng, nơi con người tìm về cội nguồn và giá trị tinh thần. Giữ gìn môi trường vì thế không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là thước đo mức độ văn minh của cộng đồng và chất lượng quản trị của địa phương trong bối cảnh lễ hội ngày càng mang tính đại chúng.