Lễ hội và bài toán môi trường ở đất Tổ (kỳ 3)

Không gian lễ hội sau cao điểm được thu dọn gọn gàng... (ảnh Tùng Vy) ....trả lại vẻ trang nghiêm vốn có. (ảnh: Tùng Vy)

Môi trường không chỉ là vấn đề vệ sinh, mà là thước đo chất lượng tổ chức lễ hội và chiều sâu văn hóa. Để không gian tâm linh thực sự trang nghiêm, cần chuyển từ vận động tự giác sang ràng buộc trách nhiệm rõ ràng. Giữ môi trường trong lành cũng chính là giữ gìn giá trị biểu tượng của đất Tổ.

Môi trường là một phần của không gian thiêng

Khi những mùa lễ hội nối tiếp nhau, câu chuyện môi trường không còn dừng ở việc thu gom bao nhiêu tấn rác hay bố trí thêm bao nhiêu thùng chứa. Vấn đề cốt lõi nằm ở cách nhìn nhận: môi trường có được xem là một phần cấu thành giá trị lễ hội hay chỉ là khâu hậu cần phía sau.

Tại Phú Thọ, nơi hội tụ nhiều lễ hội truyền thống quy mô lớn, yêu cầu này càng trở nên rõ nét. Không gian lễ hội không chỉ là nơi diễn ra nghi thức tín ngưỡng, mà còn là biểu tượng văn hóa mang tính đại diện. Mỗi hành vi ứng xử với môi trường vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một sự kiện đơn lẻ.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, yếu tố thiêng trong lễ hội không chỉ đến từ truyền thuyết, nghi thức hay kiến trúc, mà còn từ cảm nhận về sự trang nghiêm, trong lành của không gian. Khi cảnh quan bị bao phủ bởi rác thải hoặc khói hương dày đặc, trải nghiệm tâm linh ít nhiều bị ảnh hưởng. Sự linh thiêng không tự tồn tại nếu môi trường thực hành văn hóa bị xâm lấn bởi những hành vi thiếu ý thức.

Không gian trong lành góp phần tạo nên cảm nhận trang nghiêm của lễ hội (ảnh Trần Luận)

Những năm gần đây, công tác tổ chức lễ hội trên địa bàn tỉnh đã chú trọng hơn đến yếu tố môi trường. Phương án thu gom được xây dựng sớm, lực lượng vệ sinh được tăng cường, việc kiểm soát các hoạt động dễ phát sinh ô nhiễm được siết chặt hơn. Tuy nhiên, để môi trường thực sự trở thành tiêu chí đánh giá chất lượng lễ hội, cần những ràng buộc cụ thể hơn thay vì chỉ dừng ở vận động, khuyến khích.

Trao đổi về vấn đề này, bà Phùng Thị Kim Nga, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, nhấn mạnh quan điểm xuyên suốt của tỉnh là tổ chức lễ hội phải gắn với bảo vệ môi trường và giữ gìn giá trị di sản. Theo bà, môi trường không chỉ là yêu cầu về mỹ quan mà là tiêu chí phản ánh chất lượng điều hành và ý thức cộng đồng. Nếu không gian lễ hội thiếu sạch sẽ, thiếu trật tự thì giá trị văn hóa và hình ảnh địa phương cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, công tác bảo vệ môi trường phải được đưa vào kế hoạch từ đầu và gắn với trách nhiệm cụ thể của từng đơn vị, từng cá nhân.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cho rằng thời gian tới cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến tổ chức lễ hội theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm. Nội dung bảo vệ môi trường phải được xem là tiêu chí bắt buộc trong đánh giá kết quả tổ chức lễ hội, không thể coi là phần việc bổ trợ.

MÔI TRƯỜNG – TIÊU CHÍ BẮT BUỘC TRONG TỔ CHỨC LỄ HỘI

• Đưa phương án môi trường vào kế hoạch ngay từ đầu.
• Phân định rõ trách nhiệm từng đơn vị, cá nhân.
• Gắn kết quả bảo vệ môi trường với đánh giá chất lượng tổ chức lễ hội.
• Hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài.

Sau mỗi mùa lễ hội, khi không gian dần trở lại nhịp bình thường, câu chuyện môi trường không khép lại cùng những chuyến xe thu gom cuối ngày. Rác thải có thể được xử lý, mặt bằng có thể được làm sạch, nhưng cách ứng xử với không gian văn hóa mới là điều còn đọng lại. Môi trường trong lễ hội vì thế không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà phản ánh trực tiếp chất lượng quản lý và chiều sâu nhận thức cộng đồng.

Khi môi trường trở thành thước đo lễ hội văn minh

Giữ gìn môi trường cho lễ hội truyền thống không thể chỉ được nhìn như hoạt động hậu cần phía sau mỗi sự kiện. Đó là một cấu phần của bảo tồn di sản. Một không gian sạch sẽ, trật tự và trong lành chính là điều kiện để các giá trị văn hóa được cảm nhận đầy đủ.

Phía sau sự ngăn nắp sau mỗi mùa lễ hội là nỗ lực thầm lặng của lực lượng vệ sinh môi trường.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa nhận định, sự thiêng liêng không tồn tại tách rời đời sống thực hành. Nếu hành vi ứng xử thiếu ý thức lặp lại nhiều lần trong không gian lễ hội, nó sẽ dần làm phai nhạt cảm xúc tôn kính ban đầu. Ngược lại, khi mỗi người tham dự tự giác giữ gìn cảnh quan, chính hành vi ấy góp phần làm sâu sắc thêm ý nghĩa của nghi lễ.

Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa và Phát triển Lương Xuân Huy nhìn nhận: Từ góc độ nghiên cứu văn hóa phát triển, chúng tôi cho rằng cần từng bước hình thành “chuẩn mực lễ hội xanh” như một định hướng lâu dài, chứ không chỉ là phong trào mang tính thời điểm.

Trước hết, cần xây dựng bộ tiêu chí về lễ hội xanh, bao gồm các nội dung như: hạn chế rác thải nhựa, quy hoạch không gian hàng quán hợp lý, kiểm soát việc đốt vàng mã và khói hương, tăng cường các hoạt động tuyên truyền về ứng xử văn minh trong lễ hội.

Thứ hai, vai trò của chính quyền địa phương và ban tổ chức lễ hội cần được xác định rõ hơn trong việc quản trị môi trường. Công tác quy hoạch không gian lễ hội, bố trí hệ thống thu gom rác thải, hướng dẫn du khách và kiểm soát các dịch vụ xung quanh phải được thực hiện một cách bài bản, chuyên nghiệp.

Quan trọng hơn cả là sự tham gia của cộng đồng. Người dân địa phương không chỉ là người thụ hưởng lợi ích từ lễ hội mà còn là chủ thể gìn giữ không gian văn hóa của mình. Khi cộng đồng cùng tham gia giữ gìn môi trường, nhắc nhở nhau thực hiện các quy tắc ứng xử văn minh, thì lễ hội sẽ trở thành một không gian văn hóa bền vững.

"Có thể nói, xây dựng lễ hội xanh chính là một bước đi cần thiết để gìn giữ hồn cốt văn hóa truyền thống trong điều kiện phát triển hiện đại, đồng thời thể hiện trách nhiệm của chúng ta đối với môi trường và các thế hệ tương lai"_ông Huy nhấn mạnh.

Một lễ hội văn minh không được đo bằng tốc độ dọn dẹp sau khi kết thúc, mà bằng ý thức của mỗi người ngay trong quá trình tham dự (ảnh: Chu Kiều)

Sáng sớm, khi dòng người đã rời khỏi không gian lễ hội, mặt bằng dần được thu dọn, những lối đi trở lại thông thoáng, cảnh quan lấy lại vẻ trật tự vốn có. Phía sau sự ngăn nắp ấy là nỗ lực thầm lặng của lực lượng làm công tác môi trường, những người xử lý phần việc còn lại sau mỗi ngày cao điểm.

Tuy nhiên, nếu việc giữ gìn không gian văn hóa chỉ bắt đầu từ khâu thu gom, sự trang nghiêm sẽ luôn ở thế bị động. Một lễ hội văn minh không được đo bằng tốc độ dọn dẹp sau khi kết thúc, mà bằng ý thức của mỗi người ngay trong quá trình tham dự. Khi mỗi du khách, mỗi hộ kinh doanh, mỗi cán bộ tổ chức tự coi mình là một phần của không gian lễ hội, trách nhiệm gìn giữ sẽ không còn đặt nặng lên một lực lượng riêng lẻ, mà trở thành chuẩn mực ứng xử chung.

Không gian trong lành góp phần tạo nên cảm nhận trang nghiêm tạo nên hồn cốt của lễ hội.

Giữ môi trường trong lành cho lễ hội truyền thống không đơn thuần là giữ sạch một khoảng không gian tổ chức sự kiện, mà là bảo vệ giá trị biểu tượng của đất Tổ. Khi môi trường được nhìn nhận như một phần của hồn cốt lễ hội, sự trang nghiêm sẽ không chỉ đến từ nghi thức, mà từ chính cách con người ứng xử với không gian văn hóa mà mình đang hiện diện.

5 TRỤ CỘT GIỮ NHỊP XANH LỄ HỘI

1. Rõ trách nhiệm

Xác định cụ thể đơn vị, cá nhân phụ trách từng khu vực; gắn bảo vệ môi trường với đánh giá tổ chức.

2. Giảm rác từ nguồn

Hạn chế đồ nhựa dùng một lần; khuyến khích vật liệu thân thiện môi trường; phân loại tại chỗ.

3. Kiểm soát hoạt động dễ phát sinh ô nhiễm

Quy định cụ thể về vàng mã, khu ẩm thực, dịch vụ.

4. Truyền thông xuyên suốt

Tuyên truyền trước – trong – sau lễ hội, hình thành nhận thức bền vững.

5. Giám sát dài hạn

Không dừng ở cao điểm; đánh giá, rút kinh nghiệm sau mỗi mùa hội.