Chung tay hành động, liên kết khả năng thích ứng, phục hồi phát triển bền vững vùng ĐBSCL

Vùng đất dễ bị tổn thương

Miền Tây vừa thoát khỏi mùa khô hạn, mặn xâm nhập thì ngay lập tức việc sụt lún đất lại liên tục diễn ra ở Cà Mau và Kiên Giang. Nhiều đoạn đường giao thông bị sụt lún nghiêm trọng gần như người dân không lưu thông qua lại được. Cùng lúc này, các tỉnh Cà Mau, Tiền Giang, Vĩnh Long… công bố tình trạng sạt lở khẩn cấp bờ sông.

Theo PGS, TS Nguyễn Hiếu Trung, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Cần Thơ, tính từ cuối năm 2015 đến nay, cả 13 địa phương thuộc ĐBSCL đều đã bị nhiễm mặn, trong đó đã có 11/13 tỉnh/thành công bố tình trạng thiên tai hạn hán, xâm nhập mặn và đã gây ra những hậu quả hết sức nặng nề, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt, sản xuất của cả vùng ĐBSCL.

Hệ thống cống Cái Lớn - Cái Bé (Kiên Giang) đi vào vận hành giúp hàng tăm ngàn héc-ta đất nông nghiệp vùng hạ lưu ĐBSCL ổn định và chủ động sản xuất.

Mặc dù đã có một số giải pháp được áp dụng để kiểm soát xâm nhập mặn ở địa phương như: Xây dựng hệ thống kênh rạch dẫn nước ở ĐBSCL; các công trình ngăn mặn lớn tại ĐBSCL gồm hệ thống thủy nông Quản Lộ - Phụng Hiệp; hệ thống thủy lợi ngọt hóa và ngăn mặn ở tỉnh Bến Tre, cống đập Ba Lai; hệ thống đê biển cho toàn bộ hệ thống ven biển ĐBSCL, tuy nhiên, tình hình xâm nhập mặn vẫn đang diễn ra với cường độ và tính phức tạp ngày càng tăng cao và khó lường. Việc nâng cao nhận thức, thiết kế và triển khai chương trình hành động cụ thể để giải quyết các vấn đề ứng phó với tình trạng hạn mặn cũng như giảm thiểu tác động tiêu cực đang rất cấp bách.

Một lần nữa, sạt lở bờ sông, bờ biển; nước biển dâng cao nhanh, ranh giới giữa vùng ngọt và mặn ngày càng bị xáo trộn kéo theo nguy cơ vùng trồng lúa bị xâm nhập mặn. Theo các nhà khoa học, ĐBSCL là 1 trong 5 đồng bằng trên thế giới dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra. Chính phủ cũng đã ban hành Nghị quyết số 120/NQ - CP của Chính phủ: Về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với BĐKH. Đồng thời, đã thông qua Quy hoạch vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đây được xem là những quyết định quan trọng để ĐBSCL làm cơ sở “kích hoạt khả năng thích ứng của ĐBSCL.

Nói như Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan: “Thay vì kể lể nhiều, ĐBSCL cần chuyển sang trạng thái, cách tiếp cận tích cực hơn. Câu chuyện thích ứng với BĐKH là chuyện của cả vùng chứ không phải chuyện riêng lẻ của từng tỉnh trong vùng. Ngành nông nghiệp Việt Nam đang tập trung để tăng tỷ trọng trong lĩnh vực thủy sản và cây ăn trái, giảm lúa gạo. Quy hoạch diện tích trồng lúa hiện nay là linh hoạt có độ mở chứ không đóng khung”.

Tư duy phải vượt ra tầm không gian lớn hơn

Trong những năm qua, ĐBSCL đang thực hiện quyết liệt Nghị quyết 120 của Chính phủ và đã thực sự mang đến một luồng gió mới cho ĐBSCL. Ngoài xác định xoay trục sản xuất nông nghiệp tập trung theo thứ tự ưu tiên là thủy sản, cây ăn trái, lúa, nhiều nguồn lực đã đầu tư cho ĐBSCL ứng phó với các vấn đề do tác động của BĐKH gây ra.

Cụ thể, Chính phủ đã bố trí hơn 10.000 tỷ đồng để xử lý khoảng 120km bờ biển và một số khu vực ven sông bị sạt lở; tập trung cải tạo và đầu tư mới hệ thống thủy lợi cho vùng trồng lúa, vùng nuôi tôm. Nguồn lực đầu tư cho thủy lợi đã kết hợp giữa giải pháp cứng và mềm: chỗ nào đủ ngọt thì trồng lúa, vùng nước lợ mặn thì nuôi trồng thủy sản. Đã có ít nhất 300.000ha đất nông nghiệp được chủ động nguồn nước từ các công trình thủy lợi đã được đầu tư.

ĐBSCL đang đối diện với tình trạng lở ngày càng nghiêm trọng hơn - trong ảnh: Một vụ sạt lở bờ sông vừa xảy ra tại TP Cần Thơ.

“Tôi rất tâm đắc về việc chuyển dịch giảm bớt diện tích đất trồng lúa nhiều vụ/năm. Vùng mặn ven biển đã có bước chuyển khá ấn tượng khi đã có khoảng 200.000ha sản xuất theo mô hình lúa - tôm. Mùa mưa thì trồng lúa, hết mưa thì nuôi tôm. Cần chuyển đổi mạnh hơn”, GS.TS Võ Tòng Xuân chia sẻ và đề nghị các địa phương cần có chính sách để đẩy nhanh quá trình liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất nông nghiệp. Trong đó, ĐBSCL cần liên kết chặt hơn nữa với TPHCM để tạo đầu ra thông thoáng hơn cho nông sản.

Dù đối diện nhiều khó khăn, nhưng nếu ĐBSCL thực hiện tốt theo đúng tinh thần Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị (về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng ĐBSCL đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045) và Nghị quyết 120 của Chính phủ thì ĐBSCL chẳng những giải quyết được vấn đề mà còn đi đến một tương lai thịnh vượng.

“13 tỉnh, thành vùng ĐBSCL có 4 vùng sinh thái là Đồng Tháp Mười, tứ giác Long Xuyên, bán đảo Cà Mau và các tỉnh duyên hải. Mỗi tiểu vùng sinh thái là một thực thể kinh tế, không gian liên kết giờ không phải giới hạn theo không gian hành chính nữa. Tư duy chúng ta phải vượt ra tầm không gian lớn hơn…”, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan nhấn mạnh đến sự cần thiết của liên kết vùng ĐBSCL trong thực hiện các Nghị quyết, quy hoạch quan trọng của Chính phủ về ĐBSCL.

Nghị quyết 120 cũng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc quy hoạch. Và gần đây, Chính phủ đã thông qua Quy hoạch vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 287/QĐ-TTg ngày 28 tháng 2 năm 2022). Quy hoạch vùng ĐBSCL lần này là quy hoạch vùng đầu tiên được ban hành theo Luật Quy hoạch, thể hiện “tư duy mới, tầm nhìn mới, giá trị mới, cơ hội mới” cho tương lai phát triển vùng ĐBSCL, nhất là trong bối cảnh thích ứng BĐKH. Chính quyền địa phương và các nhà khoa học có chung nhìn nhận: Nghị quyết 120, Quy hoạch tích hợp vùng ĐBSCL cùng với Nghị quyết số 13-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa XIII về Phương hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng ĐBSCL đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 chính là “cơ hội vàng” cho ĐBSCL phát triển bền vững.

Hệ thống cống Cái Lớn - Cái Bé (Kiên Giang) đi vào vận hành giúp hàng tăm ngàn héc-ta đất nông nghiệp vùng hạ lưu ĐBSCL ổn định và chủ động sản xuất.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu về sinh thái ĐBSCL, trong quy hoạch tích hợp đã nhấn mạnh đến chuyện hình thành các trung tâm đầu mối nông nghiệp (thủy sản, trái cây, lúa và logistics) đặt ở các địa phương như Bến Tre, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Hậu Giang… Những trung tâm đầu mối có chức năng nghiên cứu, chế biến, bảo quản, tạo kênh đầu ra nông sản… Các trục cao tốc và các tuyến đường liên kết vùng đã và đang hình thành sẽ kết nối các trung tâm đầu mối nông sản này, là “đòn bẩy” để ĐBSCL cất cánh trong tương lai.

Châu thổ miền Tây, nằm ở hạ lưu sông Mekong, từ lâu được thế giới biết đến là vựa lúa, vựa thủy sản, vựa trái cây. Chính vì vậy, Bộ trưởng Lê Minh Hoan nhấn mạnh: “Mekong Delta là một thương hiệu được thế giới biết đến. Cần phải chung tay hành động, không phải chống chịu mà cần liên kết kích hoạt khả năng thích ứng, phục hồi để phát triển bền vững”.