Làm gì để phát huy hiệu quả kênh Vĩnh Tế trước tác động môi trường

Tiềm năng và lợi thế

Ông Nguyễn Văn Lợi, 62 tuổi, ở phường Núi Sam, TP Châu Đốc, tỉnh An Giang, sinh ra và lớn lên bên dòng kênh Vĩnh Tế cho biết: “Người dân ở vùng này rất biết ơn các bậc tiền nhân đã đào lên kênh Vĩnh Tế. Nhờ có kênh này đã biến vùng đất hoang thành ruộng vườn, để người dân dần tụ về đây; từ đó đã hình thành lên các thôn ấp, những đô thị sầm uất, những vùng nông thôn mới trải dọc biên giới; đường sá ngày được mở mang, bệnh viện, trường học được xây dựng, bộ mặt nông thôn, đô thị và đời sống nhân dân được thay đổi từng ngày. Đặc biệt là đối với người dân nông thôn, từ cuộc sống bấp bênh, giờ đây hàng triệu cư dân vùng đất này đã an cư lạc nghiệp, nhiều hộ đã trở thành tỷ phú nhờ sản xuất nông nghiệp từ chính vùng đất này”.

Kênh Vĩnh Tế đoạn đi qua địa phần TP Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang. Ảnh: PHƯƠNG VŨ.

Còn ông Huỳnh Lộc Dũng, xã Lạc Quới, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang tâm sự: “Tôi sinh ra và lớn lên bên dòng kênh này nên vẫn nhớ như in trước đây vùng đất này là một vùng đất hoang hóa, nhiễm phèn, không trồng cấy gì được. Đến khoảng năm 1997, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã về đây chỉ đạo đào kênh T5. Sau khi kênh T5 hình thành thì đã mang nước ngọt từ kênh Vĩnh Tế vào khu vực này để rửa phèn, từ đó vùng đất này được khai hoang. Nhờ những tuyến kênh này mà những người dân nơi đây đã vững tâm bám ruộng, cần cù, sáng tạo trong việc tăng gia sản xuất. Từ những người dân sản xuất mỗi năm chỉ 1 vụ bấp bênh, nay đã sản xuất một năm 2-3 vụ lúa, năng suất tăng từ 2 tấn lên 7 - 8 tấn/ha”.

Sự ra đời của kênh Vĩnh Tế đóng vai trò quan trọng, nó không chỉ phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh mà còn giúp khai hoang, lập ấp, giao thông đi lại thuận tiện để góp phần ổn định xã hội và phát triển kinh tế ở vùng biên giới Tây Nam. Đặc biệt trên lĩnh vực kinh tế, kênh Vĩnh Tế đã thay đổi diện mạo vùng Tứ giác Long Xuyên, đã mở rộng lãnh thổ quốc gia, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp, thương nghiệp phát triển nhanh về số lượng và chất lượng.

Kênh Vĩnh Tế đoạn đi qua địa phận huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang. Ảnh: HỮU ĐẶNG.

Có thể khẳng định, suốt chiều dài lịch sử, dòng kênh Vĩnh Tế “chuyển mình”, chở nặng phù sa tắm mát ruộng đồng. Kênh Vĩnh Tế không chỉ là dòng nước chảy qua đất đai mà còn là dòng chảy của lòng người, là mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn và đời sống của những người nông dân chất phác. Từ dòng kênh này, đã tạo nên một vùng sản xuất lúa rộng lớn, mang lại cuộc sống đủ đầy, ấm no, hạnh phúc, đầy ắp tình người cho bao thế hệ người dân nơi đây.

Công trình kênh Vĩnh Tế có vai trò quan trọng trong công cuộc khai thác vùng Tứ giác Long Xuyên. Năm 1988, kênh Vĩnh Tế đã trở thành kênh mẹ kết hợp với kênh T4, T5, T6 và một số kênh khác…tạo thành một mạng lưới thủy lợi dày đặc đưa nước ngọt từ sông Hậu vào sâu trong vùng Tứ giác Long Xuyên; cung cấp nước tưới tiêu ổn định, rửa phèn, dẫn phù sa, tăng cường độ phì nhiêu cho đất, cải thiện điều kiện canh tác, làm cây lúa sinh trưởng tốt và cho năng xuất cao.

Cụ thể, kênh cung cấp nước tưới cho khoảng 144.000 ha trên tổng số gần 400.000 ha đất nông nghiệp. Từ đó đã giúp người nông dân có thể làm từ 1 đến 3 vụ lúa/1 năm…đưa Tứ giác Long Xuyên từ một vùng hoang hóa, nhiễm phèn nặng trở thành vùng trù phú, trọng điểm sản xuất lương thực của ĐBSCL và cả nước; với diện tích gieo trồng lúa từ 350.000 - 400.000 ha, tổng sản lượng đạt khoảng 5-6 triệu tấn/1 năm, chiếm khoảng 25% sản lượng của cả ĐBSCL.

Cơ hội và thách thức

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam, kênh Vĩnh Tế là một con kênh lịch sử, có giá trị xoay chuyển toàn bộ vùng đất này. Kênh đã dẫn nước từ sông Cửu Long về để tưới, cải tạo cả một vùng đồng bằng rộng lớn, từ đó đã tạo cho người dân một phương thức khác hẳn trong việc khai thác tự nhiên. Người dân đã chủ động được những phương thức sản xuất mới, canh tác, sản xuất lớn; không chỉ đảm bảo an ninh lương thực cho cả nước mà còn xuất khẩu ra thế giới. “Tuy nhiên trong bối cảnh hiện nay, thì không chỉ dừng lại ở đó, mà thời đại bây giờ là phải phát triển xanh, ứng dụng công nghệ cao, phát triển kinh tế số… nếu không thì không thể cạnh tranh được. Vậy thì đặt ra những thách thức rất lớn cho toàn vùng Tây Nam Bộ này”, PGS.TS. Trần Đình Thiên phân tích thêm.

Nông dân thu hoạch lúa dọc 2 bên kênh Vĩnh Tế.

Còn ông Lê Minh Hoan, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT cho rằng, trước những tác động của môi trường như: Biến đổi của thời tiết, khí hậu, mực nước biển dâng, phát triển thượng nguồn sông Mê Kông và phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực, kênh Vĩnh Tế đã và đang đối mặt với nhiều thách thức như: Cạn kiệt, ô nhiễm, xâm nhập mặn, sạt lở, bồi lắng, sụt lún… Điều này gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Trước bối cảnh này, để phát huy tối đa lợi thế của kênh Vĩnh Tế và các hệ thống thủy lợi tại vùng này, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của vùng ĐBSCL, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp..., việc bảo vệ và phát triển bền vững kênh Vĩnh Tế là trách nhiệm của mỗi người dân, mỗi tổ chức và cộng đồng.

Thời gian qua, để khai thác hiệu quả kênh Vĩnh Tế, tỉnh An Giang và Kiên Giang đã nhiều lần cải tạo, nâng cấp; đồng thời bằng nguồn vốn đầu tư của Nhà nước đã xây dựng, phát triển nhiều công trình thủy lợi kết nối với các kênh để đảm bảo thông thương hàng hóa và phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Hội thảo khoa học Quốc gia "200 năm kênh Vĩnh Tế - Giá trị lịch sử và tầm nhìn tương lai".

Theo tinh thần Nghị quyết 120 của Chính phủ về phát triển bền vững ĐBSCL, thích ứng với biến đổi khí hậu, tỉnh An Giang đã xây dựng hồ trữ nước ngọt Tha La và Trà Sư bên dòng kênh Vĩnh Tế, gắn với thủy lợi phục vụ liên kết sản xuất cho khoảng 30.000 ha đất nông nghiệp trong vùng Tứ giác Long Xuyên gồm: An Giang, Kiên Giang và thành phố Cần Thơ; ứng phó với hạn hán, mặn xâm nhập, giúp tăng hiệu quả sản xuất và nâng cao thu nhập cho người nông dân.

Theo một số chuyên gia về lĩnh vực này, trong tương lai, kênh sẽ tiếp tục giữ vai trò trong việc định hướng phát triển nông nghiệp, nhất là trong sản xuất nông nghiệp chất lượng cao cho vùng Tứ giác Long Xuyên. Kênh còn tạo cơ hội phát triển các mô hình nông nghiệp bền vững, như canh tác kết hợp lúa-tôm, lúa-cá, góp phần đa dạng hóa kinh tế nông nghiệp và bảo vệ môi trường.

Khai thác lợi thế trước tác động của môi trường

GS.TS. Nguyễn Ngọc Trân cho rằng, quy hoạch hệ thống thủy lợi gắn với phát triển nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên là yêu cầu quan trọng để phát triển nông nghiệp xanh, hiện đại và bền vững ở An Giang, Kiên Giang và các địa phương trong vùng kinh tế trọng điểm ĐBSCL.

“Chúng ta phải chuyển từ sản xuất nông nghiệp lấy số lượng là chính sang làm kinh tế nông nghiệp thuận thiên và có hiệu quả kinh tế; tận dụng các công trình thủy lợi để khai thác Tứ giác Long Xuyên trên quan điểm chống lũ nhưng phải kiểm soát lũ. Ngoài ra, coi trọng việc chống mặn nhưng phải xem nước lợ, nước mặn là tài nguyên, chứ không phải chống mặn là triệt tiêu; phải chung sống hài hòa với biển, không đương đầu với biển. Tôi cho rằng, nếu tiếp tục tư duy sáng tạo, để có một hệ thống thủy lợi đầy đủ và thuận thiên trên mảnh đất này thì sẽ khai thác tối đa tài nguyên đất và nước này”, GS.TS. Nguyễn Ngọc Trân nhấn mạnh.

Kênh Vĩnh Tế bồi đắp phù sa cho cả vùng ĐBSCL.

Theo Bộ NN&PTNT, trong bối cảnh nền nông nghiệp đang chuyển đổi sang hướng sản xuất chất lượng cao, xanh, tuần hoàn và công nghệ số, việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất nông nghiệp là một yêu cầu tất yếu. Vùng Tứ giác Long Xuyên là khu vực trọng điểm thực hiện triển khai đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL. Đến 2030 dự kiện sẽ có 300.000 ha lúa chất lượng cao được triển khai.

“Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có những giải pháp đồng bộ và bền vững. Việc đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, phát triển nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái, bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên nước một cách hiệu quả là những nhiệm vụ cấp bách. Tăng cường đầu tư cho việc bảo tồn và phát triển kênh Vĩnh Tế. Có chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái; xây dựng các quy hoạch tổng thể về quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường. Song song đó, cần đầu tư vào các dự án sản xuất nông nghiệp sạch, các sản phẩm du lịch chất lượng cao; tham gia bảo vệ môi trường, đóng góp cho cộng đồng khu vực ven kênh Vĩnh Tế. Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, sử dụng tiết kiệm nguồn nước và tham gia các hoạt động bảo tồn và phát triển kênh Vĩnh Tế”, ông Lê Minh Hoan, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT cho biết.

Lễ kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh Vĩnh Tế (1824- 2024).

Để phát huy hơn nữa về lợi thế của kênh Vĩnh Tế trong quản trị nguồn nước, kết nối giao thương và phát triển các mô hình nông nghiệp bền vững sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi nông nghiệp khu vực, từ đó nâng cao giá trị kinh tế, bảo vệ môi trường và góp phần đảm bảo an ninh lương thực trong tương lai.

Các cơ quan, nhà khoa học cũng cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu và đề xuất các giải pháp tổng thể, căn cơ giúp khai thác hiệu quả tổng hợp tuyến kênh Vĩnh Tế nói riêng và vùng Tứ giác Long Xuyên nói chung để thích ứng với các tác động từ phát triển thượng nguồn và biến đổi khí hậu - nước biển dâng.