Nông nghiệp thông minh, thêm cách giảm phát thải khí mê-tan

Việt Nam đang từng bước tiến gần hơn đến mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp phát thải thấp. Nguồn ảnh: vaas.vn

Không phải lúc nào ruộng lúa cũng cần ngập nước

Nếu trước đây nhắc đến “nông nghiệp thông minh”, nhiều người có thể hình dung ngay đến những cánh đồng đầy máy móc, cảm biến hay những hệ thống điều khiển tự động. Nhưng trên thực tế, đôi khi sự thông minh lại bắt đầu từ một việc rất giản dị: không tưới nước khi ruộng chưa cần nước, không gieo quá nhiều hạt giống và không bỏ đi những phụ phẩm vẫn còn giá trị.

Một người nông dân quan sát mực nước trong ruộng, biết lúc nào nên đưa nước vào, lúc nào có thể để ruộng khô vừa phải cũng đang áp dụng một cách canh tác thông minh. Lợi ích mang lại không chỉ nằm ở năng suất hay chi phí mà còn góp phần giảm lượng khí mê-tan phát sinh từ đồng ruộng.

Mê-tan là loại khí nhà kính thường được nhắc đến sau CO₂ nhưng lại có sức làm nóng Trái đất rất mạnh. Trong 20 năm đầu sau khi phát thải, khả năng làm nóng của mê-tan cao khoảng 80 lần so với CO₂ nên việc cắt giảm loại khí này có thể tạo ra tác động tích cực tương đối nhanh đối với biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý, nông nghiệp là một trong những nguồn phát thải mê-tan lớn trên thế giới. Với cây lúa, nguyên nhân nằm một phần ở chính cách chúng ta sử dụng nước. Khi ruộng bị ngập trong thời gian dài, đất thiếu không khí và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình sinh ra mê-tan. Vì vậy, đổi mới cách canh tác trên đồng ruộng có thể trở thành một trong những cách khá thiết thực để giảm loại khí nhà kính này.

Thay vì lúc nào cũng giữ nước trên mặt ruộng, người nông dân có thể áp dụng phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ. Ruộng vẫn được cung cấp đủ nước nhưng sẽ có những khoảng thời gian được để khô vừa phải trước khi tưới trở lại. Điều đáng nói là phương pháp này không đòi hỏi người nông dân phải biến cánh đồng thành một “phòng thí nghiệm công nghệ cao”, chỉ cần biết quan sát đồng ruộng và tuân thủ một chế độ nước phù hợp.

Cũng từ đây, khái niệm “nông nghiệp thông minh” trở nên gần gũi hơn. Đó không chỉ là chuyện đưa máy móc hiện đại xuống ruộng, mà còn là biết tính toán để mỗi nguồn lực được sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và vừa đủ. Một bao phân bón được sử dụng hợp lý không chỉ giúp giảm chi phí mà còn hạn chế lượng chất dư thừa đi vào môi trường. Một lượng giống vừa đủ giúp cây có không gian phát triển tốt hơn. Một lịch tưới hợp lý vừa tiết kiệm nước vừa góp phần hạn chế điều kiện hình thành mê-tan.

Sau mỗi vụ mùa, cách xử lý rơm rạ cũng là một phần của câu chuyện này. Thay vì đốt bỏ ngoài đồng, rơm có thể được thu gom để làm nguyên liệu trồng nấm, thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc các sản phẩm khác. Cách làm này vừa hạn chế khói bụi, vừa tận dụng nguồn phụ phẩm ngay trong sản xuất.

Một lịch tưới hợp lý vừa tiết kiệm nước vừa góp phần hạn chế điều kiện hình thành mê-tan. Nguồn ảnh: modernfarmer.com

Từ cách làm của người nông dân đến cam kết COP26

Những thay đổi trên đồng ruộng càng có ý nghĩa khi đặt trong mục tiêu lớn hơn của Việt Nam về ứng phó biến đổi khí hậu. Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam cam kết đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2050. Trong Kế hoạch hành động giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030, Chính phủ đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan so với năm 2020.

Đối với Việt Nam, đây không phải mục tiêu nhỏ. Nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa nước có vai trò đáng kể trong phát thải mê-tan nên mỗi thay đổi trong cách sản xuất đều có thể góp thêm một phần vào mục tiêu chung. Một trong những ví dụ rõ nhất hiện nay là Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030.

Điểm đáng chú ý của đề án không chỉ nằm ở việc giảm phát thải mà người nông dân được hướng tới một cách sản xuất mới, trong đó giảm giống, sử dụng phân bón hợp lý, tưới nước tiết kiệm, thu gom rơm rạ và tổ chức sản xuất theo chuỗi cùng được đặt ra.

Sau hơn hai năm triển khai, đến tháng 3-2026, diện tích thực hiện đề án đã được báo cáo đạt 197% mục tiêu của giai đoạn đầu, cho thấy sự chuyển biến trong cách tổ chức sản xuất và nhận thức của người dân về lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Toàn bộ diện tích tham gia Đề án đều áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa như sử dụng giống lúa chất lượng cao, lượng giống gieo sạ được giảm từ 30–50%, lượng phân đạm giảm khoảng 30% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2 - 3 lần, lượng nước tưới cũng giảm khoảng 20% so với phương thức canh tác truyền thống.

Tại Hội nghị sơ kết 2 năm thực hiện Đề án, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng nêu rõ: “Có thể khẳng định Đề án không chỉ là chương trình phát triển sản xuất, mà là bước đi quan trọng trong cơ cấu lại ngành hàng lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và có trách nhiệm với môi trường”.

Những kết quả này cho thấy giảm phát thải có thể gắn với lợi ích kinh tế thay vì trở thành một nhiệm vụ tách rời khỏi đời sống người nông dân. Đặc biệt, việc giảm mê-tan cần được thực hiện đồng bộ. Chỉ thay đổi cách tưới nhưng vẫn đốt rơm rạ, sử dụng phân bón thiếu hợp lý hoặc sản xuất manh mún thì hiệu quả tổng thể sẽ bị hạn chế. Ngược lại, khi nhiều giải pháp được thực hiện cùng nhau, một cánh đồng có thể trở thành một hệ thống sản xuất tiết kiệm và thân thiện với môi trường hơn.

Có thể hình dung rất đơn giản: buổi sáng, người nông dân kiểm tra ruộng và nhận thấy đất vẫn đủ ẩm nên chưa cần bơm nước. Sau vài ngày, khi ruộng đạt mức cần tưới, máy bơm mới hoạt động. Đến cuối vụ, thay vì đốt rơm, rơm được thu gom để sử dụng. Lượng giống và phân bón cũng được tính toán vừa đủ. Không có việc nào trong số đó quá xa lạ. Nhưng khi hàng nghìn hộ nông dân cùng thực hiện, những thay đổi nhỏ sẽ cộng lại thành một kết quả lớn.Và từ những thay đổi rất nhỏ trên từng thửa ruộng, Việt Nam có thể từng bước tiến gần hơn đến mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp phát thải thấp, thích ứng với biến đổi khí hậu và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Nguồn số liệu: https://baochinhphu.vn/de-an-1-trieu-ha-lua-chat-luong-cao-sau-2-nam-vuot-197-muc-tieu-mo-duong-cho-nong-nghiep-xanh-102260308141030991.htm