Trồng lúa và câu chuyện bảo vệ môi trường ở vùng Đồng bằng Cửu Long

Theo ước tính của Bộ NN&PTNT, mỗi năm vùng ĐBSCL tạo ra khoảng 24 triệu tấn rơm rạ nhưng chỉ có 30% rơm rạ được thu gom để làm nấm rơm hoặc làm phân hữu cơ, còn lại 70% sẽ bị đốt hoặc vùi vào trong đồng ruộng, gây ô nhiễm môi trường và tăng phát thải khí nhà kính trong sản xuất nông nghiệp. Chính vì thế mà nhiều năm qua, các tổ chức quốc tế, Bộ NN&PTNT, các địa phương trong vùng đã xây dựng các mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng nguồn rơm rạ để trồng nấm, làm phân hữu cơ. Đây là giải pháp được đánh giá để nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo, đem lợi ích cho nông dân, doanh nghiệp, góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hướng đến thực hiện cam kết của Việt Nam về biến đổi khí hậu.

Nông dân TP Cần Thu thu hoạch lúa hè thu.

Trong chuyến thăm mô hình canh tác lúa của HTX Nhân Lợi, huyện Vĩnh Thạnh, TP Cần Thơ thời điểm thu hoạch lúa hè thu vừa qua, những diện tích thu hoạch xong được doanh nghiệp bao tiêu ổn định, các thành viên trong HTX chỉ cần sản xuất theo đúng quy trình là nhận tiền, mỗi năm 3 vụ đều đặn ai cũng thấy vui mừng. Nếu như trước đây lúa thu hoạch xong là rơm bị đốt, bị vùi vào đồng ruộng vì canh tác 3 vụ/năm, thời gian xoay vòng liên tục, đất chưa kịp nghỉ ngơi thì người dân tiếp tục bước vào vụ mới.

Câu chuyện đốt rơm, vùi vào đồng ruộng giờ không còn trên cánh đồng của HTX Nhân Lợi. Phụ phẩm từ rơm, rạ đã được tận dụng để làm nấm, làm phân hữu cơ.

Ông Tiêu Ngọc Lợi, Giám đốc HTX xã cho biết, với diện tích canh tác 600 hecta, các thành viên trong HTX mỗi năm sản xuất hàng nghìn tấn lúa, sau mỗi vụ thu hoạch việc đốt rơm là việc làm bất đắc dĩ và hiện nay người dân không còn thực hiện. Thu hoạch lúa xong, rơm sẽ được thu gom ra khỏi đồng ruộng, các thành viên trong HTX sẽ tận dụng rơm để làm nấm, ủ phân hữu cơ hay bán rơm cho các trang trại chăn nuôi thì thu nhập của người dân sẽ tăng thêm rất nhiều.

Theo ông Lợi, hiện nay đã có những đối tác đặt vấn đề để HTX thu gom rơm, giá bán rơm đang được đàm phán nhưng cầm chắc giá từ 1.900 đồng đến 2.000 đồng/kg, nếu tận dụng được nguồn nguyên liệu này các thành viên trong HTX sẽ có thêm nguồn thu nhập ổn định. Tuy nhiên, để làm được điều này không hề dễ vì yêu cầu tiêu chuẩn, yêu cầu về kho chứa và yêu cầu về phòng cháy chữa cháy. Ông Lợi nói sẽ quyết tâm thực hiện để tạo ra giá trị gia tăng từ cây lúa, vừa tạo công ăn việc làm, vừa giải quyết được tình trạng ô nhiễm môi trường.

“Đốt rơm rạ là bất đắc dĩ thôi, bây giờ thu gom lại sử dụng thì giá trị cao hơn nhiều. Có tập đoàn muốn ký kết với HTX để mua rơm với giá từ 1.900 đến 2.000 đồng/kg. Nếu mô hình thành công sẽ đem lại lợi nhuận rất cao. Thứ nhất rơm đem về mình bán, rồi lấy rơm kết hợp với phân chuồng làm phân hữu cơ, vừa giảm chi phí, tăng giá trị sản phẩm. Thứ hai gạo bán cũng gấp rưỡi, gấp đôi so với thị trường”, ông Lợi nói.

Thu hoạch rơm rạ để trồng nấm rơm, làm phân bón hữu cơ.

Thời gian qua, Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) đã triển khai, hỗ trợ một số HTX trên địa bàn Cần Thơ và vùng ĐBSCL trong việc thu gom rơm rạ sau thu hoạch để trồng nấm rơm, làm phân bón hữu cơ. Theo ông Nguyễn Thanh Hồng, Giám đốc HTX nông nghiệp Toàn Phát, huyện Cờ Đỏ cho biết, Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế IRRI đã đồng hành cùng HTX trong những năm qua trong việc thu gom rơm ra khỏi đồng ruộng để trồng nấm, làm phân hữu cơ, giúp gia tăng thu nhập cho người dân trong HTX.

Hiện nay, HTX nông nghiệp Toàn Phát có diện tích canh tác lúa hơn 1.000 hecta, lượng rơm rạ sau thu hoạch rất lớn, nếu tận dụng được nguồn phụ phẩm này sẽ tăng thu nhập ổn định cho người dân. Tuy nhiên, để tham gia vào quy trình thu gom rơm rạ sau thu hoạch cần phải có nguồn tín dụng để đầu tư máy móc, thiết bị. Vì vậy, cần phải có chính sách để các HTX tiếp cận nguồn tín dụng phục vụ sản xuất. Ông Hồng tính toán, nếu thu gom rơm ra khỏi đồng ruộng để trồng nấm, làm phân hữu cơ mỗi hecta người dân có thể thu nhập thêm hàng chục triệu đồng.

“HTX làm theo chương trình của Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế IRRI được mấy rồi. Thu gom rơm ra khỏi đồng ruộng để bán cho các đối tác, giá trị được tăng cao. Nếu như được hỗ trợ thêm các thành viên trong HTX sẽ trồng nấm rơm, ủ phân hữu cơ, khí đó giá trị gia tăng từ phụ phẩm rơm rạ sẽ tăng lên rất nhiều. Việc đưa rơm ra khỏi đồng ruộng vừa không phải đốt đồng, vừa bảo vệ môi trường, hướng đến sản xuất nông nghiệp thân thiện, an toàn”, Ông Hồng cho biết thêm.

Vùng ĐBSCL đã và đang đóng góp quan trọng trong sản xuất, xuất khẩu gạo của cả nước.

Theo đánh giá từ Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI), ngành hàng lúa gạo Việt Nam có nhiều tiềm năng trong phát triển chuỗi sản xuất phân bón từ rơm, thức ăn cho bò. Hiện nay, Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) đang hỗ trợ cho nhiều HTX trong vùng ĐBSCL về thu gom rơm khỏi đồng ruộng, qua đánh giá bước đầu mô hình đã tăng thu nhập cho người dân, hạn chế ô nhiễm môi trường, giảm phát thải khí nhà kính.

Theo PGS. TS Nguyễn Văn Hùng, Chuyên gia cao cấp của IRRI, hiện nay người dân chưa thực sự quan tâm đến mô hình thu gom rơm rạ khỏi đồng ruông vì giá thành bán rơm thấp, thiết bị, máy móc thu gom rơm còn hạn chế, thời gian cách vụ quá ngắn nên người dân chọn cách đốt đồng để xuống giống vụ mới nhanh hơn, điều này vô tình làm tăng phát thải khí nhà kính, gây ô nhiễm môi trường.

Để phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam, Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế sẽ đồng hành, chia sẻ, hợp tác về công nghệ máy cuốn rơm, sản xuất phân bón từ rơm, thức ăn chăn nuôi để phát triển mô hình.

Hiện nay, Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) đang phối hợp với ngành nông nghiệp Cần Thơ thực hiện các mô hình về thu gom rơm ra khỏi đồng ruộng để trồng nấm, làm phân hữu cơ. Theo tính toán của ngành nông nghiệp Cần Thơ, lợi nhuận từ trồng lúa, tận dụng sản phẩm từ rơm rạ để trồng nấm, làm phân hữu cơ thì thu nhập của người dân khoảng 133 triệu đồng/1 hecta/năm, tăng cao hơn so với mô hình canh tác lúa truyền thống 47 triệu đồng. Mục tiêu của Cần Thơ là nhân rộng mô hình kinh tế tuần hoàn từ rơm tại các vùng sản xuất của Cần Thơ để giúp cho nông dân giảm chi phí sản xuất, gia tăng lợi nhuận cũng như bảo vệ môi trường.

Bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cần Thơ cho biết sẽ tăng cường áp dụng nông nghiệp tuần hoàn để giúp cho nông dân giảm chi phí sản xuất, gia tăng lợi nhuận cũng như bảo vệ môi trường. Để nhân rộng mô hình thì cần có sự chỉ đạo Bộ, sự phối hợp chặt chẽ từ các tổ chức quốc tế trong sản xuất, nhân rộng mô hình, đáp ứng yêu cầu của đề án 1 triệu hecta chất lượng cao, phát thải thấp.

Theo Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, hiện diện tích canh tác lúa hàng năm của thành phố khoảng 200.000 hecta, sản lượng lúa trên 1,3 triệu tấn/năm, địa phương đã xây dựng được 143 cánh đồng lớn trên lúa với tổng diện tích hơn 36.000 hecta, giúp cho việc đưa cơ giới hóa vào sản xuất từ khâu gieo sạ, chăm sóc, thu hoạch thuận tiện.

Mô hình kinh tế nông nghiệp tuần hoàn từ rơm ỏ huyện Vĩnh Thạnh, TP Cần Thơ.

Ông Trần Thái Nghiêm, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ cho biết, thời gian qua ngành nông nghiệp Cần Thơ đã triển khai, hướng dẫn người dân tham gia thu gom rơm rạ để trồng nấm rơm, làm phân hữu cơ, bước đầu mô hình đã mang lại hiệu quả khi giá trị tăng thêm từ 9 - 11 triệu/hecta/vụ. Tuy nhiên, việc thu gom rơm ra khỏi đồng ruộng của Cần Thơ còn ít, chưa đáp ứng được nhu cầu, đặc biệt là giai đoạn sau thu hoạch bị ảnh hưởng do thời tiết mưa. Vì vậy, trong thời gian tới mong muốn các nhà khoa học có những giải pháp thu gom, xử lý rơm rơm rạ hiệu quả, đặc biệt là sự tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp trong thu gom rơm trên địa bàn.

Vùng ĐBSCL đã và đang đóng góp quan trọng trong sản xuất, xuất khẩu gạo của cả nước. Theo thống kê của Tổng cục Hải quan 7 tháng đầu năm nay xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt gần 5,3 triệu tấn với giá trị gần 3,34 tỷ USD, đây là con số ấn tượng của xuất khẩu gạo trong những tháng đầu năm 2024. Với vùng sản xuất lúa gạo trong điểm là ĐBSCL đang thay đổi tập quán sản xuất theo mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ hướng đến nền nông nghiệp thân thiện với môi trường, giảm phát thải khí nhà kính và tạo ra giá trị gia tăng cho hàng triệu hộ dân trồng lúa ở ĐBSCL.