Cống Rạch Mọp: Điểm tựa thủy lợi thích ứng mặn, ngọt vùng Nam sông Hậu

Cống Rạch Mọp - điểm tựa thủy lợi thích ứng mặn, ngọt vùng Nam sông Hậu.

Theo ông Nguyễn Văn Điệp, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Nhơn Mỹ, trước đây tình trạng xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống người dân. Do thiếu chủ động nguồn nước ngọt, nông dân chủ yếu trồng cây tạp, giá trị kinh tế thấp, sản xuất thiếu ổn định.

Từ khi cống âu Rạch Mọp đi vào vận hành, bài toán ngăn mặn, trữ ngọt cơ bản được giải quyết. Công trình bảo vệ an toàn cho hơn 10.000 ha đất sản xuất trong vùng hưởng lợi; riêng xã Nhơn Mỹ có trên 700 ha đất nông nghiệp, phần lớn là cây ăn trái. Nguồn nước được kiểm soát đã tạo điều kiện để người dân yên tâm đầu tư, chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng hiệu quả và thích ứng biến đổi khí hậu.

Trên cơ sở đó, địa phương từng bước quy hoạch lại vùng sản xuất, hình thành các khu trồng cây ăn trái tập trung, giảm sản xuất manh mún. Các loại cây có giá trị kinh tế cao, phù hợp thị trường như mít ruột đỏ, vú sữa được xác định là nhóm cây trồng chủ lực trong thời gian tới.

Nhà vườn chủ động mở rộng diện tích cây ăn trái

Ông Nguyễn Văn Thảnh (sinh năm 1962), ngụ xã Nhơn Mỹ cho biết, trong nhiều năm, mỗi mùa hạn mặn đều là nỗi lo lớn đối với người làm vườn. “Những năm chưa có cống, mặn lên đột ngột, nước mặn tràn vào vườn khiến cây suy kiệt, thậm chí chết. Người dân phải canh nước liên tục, rất vất vả”, ông Thảnh nói.

Do không chủ động được nguồn nước, gia đình ông chỉ trồng cầm chừng, không dám đầu tư các loại cây ăn trái mẫn cảm với mặn. Từ khi cống Rạch Mọp vận hành, nguồn nước trong mương vườn ổn định hơn, nỗi lo mặn xâm nhập giảm rõ rệt. Gia đình ông mạnh dạn mở rộng diện tích, hiện canh tác gần 50 công đất trồng mít và vú sữa, sản lượng mỗi năm đạt vài chục tấn mỗi loại.

Không chỉ mở rộng quy mô, ông Thảnh còn đầu tư hệ thống tưới tự động nhằm tiết kiệm nước, giảm công lao động và nâng cao hiệu quả canh tác một hướng đi phù hợp trong bối cảnh tài nguyên nước ngày càng chịu nhiều sức ép.

Tại ấp Mỹ Huề, xã Nhơn Mỹ, ông Nguyễn Văn Dũng, (sinh năm 1960) cho biết, trước đây xâm nhập mặn và triều cường thường xuyên gây thiệt hại cho vườn cây ăn trái. “Có thời điểm nước mặn lên vào đầu mùa khô, nhiều vườn cây bị cháy lá, suy kiệt. Người dân luôn trong tâm thế đối phó”, ông Dũng chia sẻ.

Hiện gia đình ông canh tác hơn 7 công đất trồng mít. Từ khi cống âu thuyền Rạch Mọp phát huy hiệu quả, nguồn nước nội đồng được kiểm soát tốt hơn, cây trồng phát triển ổn định. Vụ thu hoạch gần nhất, sản lượng đạt khoảng 5 tấn, giá bán bình quân 10.000 - 15.000 đồng/kg. “Hiệu quả chưa cao nhưng ổn định, quan trọng là không còn nguy cơ mất trắng”, ông Dũng nhận định.

Theo ghi nhận tại địa phương, nhiều hộ dân xã Nhơn Mỹ đã mạnh dạn chuyển đổi sang trồng các loại cây ăn trái giá trị kinh tế cao như mít, vú sữa, sầu riêng những loại cây trước đây khó phát triển do nhạy cảm với mặn. Việc kiểm soát tốt nguồn nước đang tạo động lực để người dân đầu tư sản xuất theo hướng dài hạn.

Vận hành đồng bộ, bảo đảm mục tiêu kép

Ông Trầm Việt Quang, đại diện đơn vị quản lý, vận hành cống âu Rạch Mọp cho biết, công trình được tổ chức vận hành chặt chẽ, trực 24/24 giờ nhằm chủ động ứng phó triều cường, xâm nhập mặn, đồng thời bảo đảm an toàn giao thông thủy.

Căn cứ các bản tin dự báo thủy văn, khi mực nước tại trạm Đại Ngãi đạt khoảng +1,9 m (báo động 2) và có xu thế tăng, cống sẽ được chủ động đóng để ngăn mặn. Trong thời gian này, phương tiện thủy vẫn lưu thông qua khoang âu thuyền với lịch mở linh hoạt, trung bình khoảng 2 giờ/lần, bảo đảm không gián đoạn giao thông.

Cống âu thuyền Rạch Mọp có quy mô lớn với 2 khoang cống rộng 35 m/khoang và 1 khoang âu thuyền rộng 15 m. Thời gian đóng hoàn toàn mỗi cửa cống khoảng 30 phút, bảo đảm an toàn, ổn định trong quá trình điều tiết dòng chảy.

Hình thành vành đai kiểm soát mặn giữ ngọt

Cống âu thuyền Rạch Mọp là một trong những công trình trọng điểm thuộc Dự án kiểm soát nguồn nước bờ Nam sông Hậu do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quyết định đầu tư. Theo ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TP. Cần Thơ, từ khi công trình đi vào vận hành, việc điều tiết nguồn nước trong khu vực trở nên chủ động và hiệu quả hơn.

Hiện nay, trên tuyến bờ Nam sông Hậu đang triển khai thêm 4 công trình cống thủy lợi khác. Khi hoàn thành, các công trình này sẽ kết hợp với cống Rạch Mọp, từng bước khép kín các nhánh hở, hình thành vành đai kiểm soát mặn giữ ngọt từ cửa sông vào nội đồng TP. Cần Thơ.

Tuy nhiên, để các công trình phát huy hiệu quả tối đa, Chi cục Thủy lợi TP. Cần Thơ xác định cần tiếp tục đầu tư hoàn thiện hệ thống thủy lợi nội đồng, nhất là nạo vét kênh mương, xây dựng các cống nhỏ theo tiểu vùng nhằm tăng khả năng trữ và điều tiết nước.

Trước dự báo mùa khô năm 2026 tiếp tục tiềm ẩn rủi ro hạn hán, xâm nhập mặn, Chi cục Thủy lợi TP. Cần Thơ đang phối hợp các đơn vị liên quan theo dõi sát diễn biến thời tiết, nguồn nước, đồng thời khuyến cáo người dân chủ động trữ nước, áp dụng các giải pháp tưới tiết kiệm, điều chỉnh lịch thời vụ phù hợp.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến Đồng bằng sông Cửu Long, cống âu thuyền Rạch Mọp không chỉ mang ý nghĩa của một công trình kỹ thuật, mà còn là minh chứng cho cách tiếp cận phát triển bền vững, chủ động thích ứng, quản lý tài nguyên nước hiệu quả và gắn kết chặt chẽ giữa hạ tầng thủy lợi với sinh kế của người dân.