Nông nghiệp cộng đồng hướng tới giảm phát thải mê-tan

Cùng thay đổi cách làm, cả cánh đồng cùng hưởng lợi

Hãy thử hình dung một cánh đồng có vài chục, thậm chí hàng trăm hộ cùng sản xuất lúa. Nếu mỗi hộ làm theo một cách, người giữ nước liên tục, người tháo nước sớm, người đốt rơm rạ, người lại thu gom rơm để sử dụng, việc kiểm soát nguồn phát thải sẽ khó khăn hơn.

Nhưng nếu những hộ dân này cùng ngồi lại, thống nhất một cách làm phù hợp thì mọi chuyện có thể đơn giản hơn rất nhiều. Thay vì mỗi gia đình tự quyết định lúc nào đưa nước vào ruộng, lúc nào tháo nước, một nhóm hộ có thể cùng thống nhất lịch tưới. Thay vì nhà này đốt rơm rạ sau thu hoạch, nhà kia bỏ rơm ngoài đồng, cả khu vực có thể cùng thu gom để làm thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc các sản phẩm khác.

Đó chính là tinh thần của mô hình nông nghiệp cộng đồng: không chỉ một người thay đổi cách làm, mà cả cộng đồng cùng thay đổi để tạo ra một nền sản xuất hiệu quả và bền vững hơn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với Việt Nam, nơi cây lúa vẫn gắn bó với đời sống của hàng triệu người.

Nếu chỉ một vài thửa ruộng áp dụng, hiệu quả chung của cả khu vực có thể chưa rõ rệt. Nhưng khi nhiều hộ cùng thống nhất lịch lấy nước, cùng theo dõi đồng ruộng và cùng điều chỉnh cách tưới, việc tiết kiệm nước và giảm phát thải sẽ trở nên dễ thực hiện hơn. Đây cũng là lý do các hợp tác xã, tổ hợp tác hay nhóm nông dân có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp phát thải thấp.

Khí mê-tan phát sinh nhiều từ chôn lấp rác thải, công nghiệp và nông nghiệp. Nguồn ảnh: catf.us

Nông nghiệp bền vững không chỉ là chuyện của người nông dân

Khi nói đến giảm phát thải khí mê-tan, nhiều người có thể nghĩ đây là việc của các nhà khoa học, cơ quan quản lý hay những dự án môi trường lớn. Nhưng trên thực tế, người trực tiếp làm ruộng lại là một mắt xích rất quan trọng. Trong quá trình trồng lúa, ruộng bị ngập nước trong thời gian dài có thể tạo điều kiện cho khí mê-tan hình thành. Bên cạnh đó, việc xử lý rơm rạ không hợp lý cũng có thể làm phát sinh khí nhà kính và gây ô nhiễm không khí. Trong khi đó, mê-tan lại là loại khí có khả năng làm Trái đất nóng lên rất mạnh trong thời gian ngắn. Giảm mê-tan đang trở thành một trong những việc cần làm nếu muốn làm chậm tốc độ nóng lên của khí hậu.

Một cánh đồng phát thải thấp không thể hình thành nếu người nông dân không thấy cách làm mới phù hợp với cuộc sống và thu nhập của mình. Một người nông dân sẽ khó duy trì cách sản xuất thân thiện với môi trường nếu điều đó khiến chi phí tăng cao nhưng thu nhập không thay đổi. Ngược lại, nếu cách làm mới giúp tiết kiệm nước, giảm chi phí đầu vào, tận dụng được phụ phẩm và mở ra cơ hội bán sản phẩm với giá trị cao hơn, người dân sẽ có thêm động lực để duy trì. Khi ấy, giảm phát thải không còn là việc “làm thêm” mà trở thành một phần của cách sản xuất mới.

Vì thế, mô hình nông nghiệp cộng đồng bền vững không nên chỉ tập trung vào chuyện “giảm phát thải”, mà cần giải quyết đồng thời những vấn đề rất thực tế: làm sao giảm chi phí, giữ năng suất, nâng chất lượng nông sản và giúp người dân có thu nhập ổn định. Chẳng hạn, thay vì từng hộ tự mua vật tư, tự tìm đầu ra và tự xử lý rơm rạ, hợp tác xã có thể đứng ra tổ chức sản xuất theo cùng một quy trình. Sau vụ thu hoạch, rơm được thu gom tập trung thay vì đốt ngoài đồng. Một phần có thể dùng làm nguyên liệu trồng nấm, làm thức ăn cho gia súc hoặc ủ thành phân hữu cơ.

Một nền nông nghiệp bền vững không chỉ cần sản xuất được nhiều, mà còn phải biết sử dụng tiết kiệm những nguồn tài nguyên đang ngày càng quý giá. Nguồn ảnh: world-grain.com

Đây cũng là hướng đi phù hợp với những mục tiêu khí hậu mà Việt Nam đã đặt ra tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26). Chúng ta đã cam kết đến năm 2030 giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan so với năm 2020 và đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trong nông nghiệp, để đạt được mục tiêu này, những thay đổi từ cộng đồng nông dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi nếu hàng nghìn, hàng triệu hộ cùng thực hiện những biện pháp phù hợp, tổng lượng phát thải được cắt giảm có thể trở nên đáng kể.

Tất nhiên, để những mô hình này phát triển rộng hơn, người nông dân vẫn cần sự đồng hành từ nhiều phía. Cơ quan quản lý có thể hỗ trợ về kỹ thuật và chính sách; các nhà khoa học giúp tìm ra phương pháp phù hợp với từng vùng; doanh nghiệp tham gia liên kết sản xuất và tiêu thụ; còn hợp tác xã là cầu nối để đưa những cách làm mới đến từng hộ dân. Khi các bên cùng tham gia, một cánh đồng không chỉ tạo ra hạt gạo mà còn có thể tạo ra những giá trị khác: sử dụng nước tiết kiệm hơn, tận dụng tốt hơn phụ phẩm, giảm ô nhiễm và giảm lượng khí nhà kính thải vào bầu khí quyển.

Về lâu dài, đây cũng là cách để nông nghiệp thích nghi tốt hơn với biến đổi khí hậu. Bởi một nền nông nghiệp bền vững không chỉ cần sản xuất được nhiều, mà còn phải biết sử dụng tiết kiệm những nguồn tài nguyên đang ngày càng quý giá. Từ một hộ gia đình đến một tổ hợp tác, từ một cánh đồng đến cả vùng sản xuất, mỗi người góp một phần nhỏ có thể tạo nên thay đổi lớn.

Giảm mê-tan vì thế không chỉ là câu chuyện của những con số phát thải. Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng cùng nhau làm ruộng, cùng bảo vệ môi trường và cùng tìm kiếm một tương lai tốt hơn cho chính mình.