Tái sử dụng nước thải trong nông nghiệp để giảm phát thải khí mê-tan

Từ những cánh đồng lúa đến câu chuyện của từng giọt nước

Mỗi ngày, từ thành phố đến nông thôn, một lượng rất lớn nước được sử dụng cho ăn uống, tắm giặt, sản xuất, chăn nuôi và nhiều hoạt động khác. Sau khi hoàn thành “nhiệm vụ”, phần nước ấy thường theo đường ống chảy ra ngoài và được gọi là nước thải.

Nghe đến nước thải, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến một thứ cần được xử lý rồi loại bỏ. Nhưng nếu nhìn theo cách khác, nước thải cũng có thể là một nguồn tài nguyên chưa được sử dụng hết. Sau khi được xử lý phù hợp, một phần nước thải có thể được tái sử dụng cho những mục đích như tưới cây, tưới cảnh quan hoặc phục vụ sản xuất nông nghiệp. Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa ở những nơi thường xuyên thiếu nước hoặc phải khai thác quá nhiều nước từ sông, hồ và nguồn nước ngầm.

Quan trọng hơn, câu chuyện tái sử dụng nước còn có thể gắn với một vấn đề tưởng như chẳng liên quan: khí mê-tan. Dù lượng mê-tan trong khí quyển ít hơn nhiều so với CO₂, khả năng giữ nhiệt của loại khí này lại rất mạnh. Nói một cách dễ hiểu, nếu CO₂ giống như chiếc chăn giữ nhiệt phủ lên Trái đất trong thời gian dài thì mê-tan giống một lớp chăn có khả năng làm nóng rất mạnh trong thời gian ngắn. Vì vậy, giảm mê-tan là một trong những cách có thể giúp làm chậm tốc độ nóng lên của Trái đất trong những năm tới.

Nếu nước thải được xử lý để có thể tái sử dụng, chúng ta giảm lượng nước phải lấy từ tự nhiên. Nguồn ảnh: britannica.com

Và với một quốc gia có nền nông nghiệp lớn như Việt Nam, đồng ruộng chính là một trong những nơi cần được chú ý. Hãy thử hình dung một ruộng lúa sau khi cấy. Theo cách làm quen thuộc, người nông dân thường giữ nước trên ruộng trong một thời gian dài để cây lúa có đủ nước sinh trưởng. Nhưng khi ruộng bị ngập liên tục, bên dưới lớp đất lại hình thành một môi trường rất ít không khí. Đây là điều kiện thuận lợi để các vi sinh vật tạo ra mê-tan. Sau đó, khí này thoát dần lên không khí, một phần qua thân cây lúa.

Vì vậy, một trong những cách giảm mê-tan từ ruộng lúa khá đơn giản: không nhất thiết lúc nào ruộng cũng phải ngập nước. Người nông dân có thể điều chỉnh lượng nước, để ruộng có những khoảng thời gian khô vừa phải rồi mới tiếp tục đưa nước vào. Cách làm này vừa giúp cây lúa phát triển, vừa hạn chế điều kiện hình thành mê-tan. Đây cũng là hướng đang được khuyến khích trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp ở Việt Nam.

Nhưng để làm được điều đó, nước vẫn là yếu tố rất quan trọng. Đặc biệt ở những vùng sản xuất nông nghiệp lớn, việc sử dụng nguồn nước hiệu quả ngày càng trở nên cần thiết khi thời tiết thất thường, hạn hán và xâm nhập mặn có thể gây áp lực lên sản xuất. Đây là lúc nước thải sau xử lý có thể đóng một vai trò mới.

Thay vì sử dụng nước sạch hoặc khai thác thêm nước từ sông, hồ, nước sau xử lý có thể được đưa trở lại phục vụ một số nhu cầu sản xuất nếu đáp ứng các yêu cầu về chất lượng. Điều này vừa giúp giảm nhu cầu lấy thêm nước từ tự nhiên, vừa hạn chế lượng nước thải xả trực tiếp ra môi trường và tạo ra một vòng tuần hoàn mới: nước được sử dụng, xử lý, quay trở lại sản xuất rồi tiếp tục được sử dụng hiệu quả hơn.

Giảm mê-tan, bắt đầu từ những thay đổi rất gần gũi

Câu chuyện này càng có ý nghĩa khi đặt trong mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu của Việt Nam. Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và đến năm 2030 giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan so với năm 2020. Để tiến tới mục tiêu lớn này, giảm phát thải mê-tan là một phần quan trọng.

Người nông dân thường giữ nước trên ruộng trong một thời gian dài để cây lúa có đủ nước sinh trưởng và điều này phát sinh nhiều khí mê-tan. Nguồn ảnh: vecteezy.com

Nếu nước thải được xử lý để có thể tái sử dụng, chúng ta giảm lượng nước phải lấy từ tự nhiên. Nếu nguồn nước ấy được sử dụng kết hợp với phương pháp tưới hợp lý, lượng nước tiêu thụ trên đồng ruộng có thể được kiểm soát tốt hơn. Và nếu ruộng không bị ngập liên tục, điều kiện tạo ra mê-tan cũng được hạn chế.

Tất nhiên, không phải địa phương nào cũng có thể áp dụng cùng một mô hình nhưng một cách tiếp cận mới về nước có thể dần hình thành: tìm cách sử dụng nguồn nước hiệu quả hơn trong cả vòng đời của nó.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, tiết kiệm từng giọt nước và giảm từng nguồn phát thải đều trở nên có ý nghĩa. Với Việt Nam, nơi hàng triệu người vẫn gắn bó với đồng ruộng, việc biến nước thải đã xử lý thành một nguồn nước có ích cho nông nghiệp có thể trở thành một mắt xích trong hành trình hướng tới nền nông nghiệp tiết kiệm tài nguyên và phát thải thấp.

Và đôi khi, hành trình giảm khí mê-tan, bảo vệ môi trường và thực hiện những cam kết lớn về khí hậu lại bắt đầu từ một việc rất giản dị: biết trân trọng và sử dụng hiệu quả hơn những gì chúng ta đang có.