Siêu cây” hấp thụ khí nhà kính: Hướng đi của tương lai?

Khi cây xanh được kỳ vọng làm được nhiều hơn

Cây xanh từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh tự nhiên của con người trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Thông qua quá trình quang hợp, cây hấp thụ khí CO₂ từ không khí, sử dụng ánh sáng mặt trời để tạo ra chất hữu cơ phục vụ sinh trưởng và giải phóng ô-xy. Một phần các-bon được giữ lại trong thân, cành, lá, rễ và đất, thay vì tiếp tục tồn tại trong khí quyển.

Tuy nhiên, không phải loài cây nào cũng hấp thụ các-bon với tốc độ giống nhau. Khả năng này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như đặc điểm sinh học, tuổi cây, điều kiện đất đai, lượng nước, khí hậu và cách chăm sóc. Một khu rừng phát triển tốt có thể lưu trữ lượng các-bon đáng kể trong cây và đất, nhưng hiệu quả đó có thể suy giảm nếu rừng bị cháy, sâu bệnh tấn công hoặc bị chặt phá.

Từ thực tế ấy, các nhà khoa học đang tìm cách phát triển những giống cây có khả năng sinh trưởng nhanh, thích nghi tốt hơn với điều kiện thời tiết khắc nghiệt và tích lũy các-bon hiệu quả. Những giống cây được kỳ vọng có các đặc tính nổi bật như vậy thường được gọi bằng cái tên khá hấp dẫn: “siêu cây”.

Khái niệm này không chỉ nói đến một loại cây cụ thể. Nó có thể bao gồm những giống cây được chọn tạo bằng phương pháp lai giống truyền thống, những cây được cải thiện thông qua công nghệ sinh học hoặc các giống được nghiên cứu để tăng khả năng chống chịu hạn hán, sâu bệnh và nhiệt độ cao. Với một số hướng nghiên cứu tiên tiến, công nghệ chỉnh sửa gene còn được xem xét như công cụ giúp thay đổi những đặc tính nhất định của cây.

Cây xanh từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh tự nhiên của con người trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Nguồn ảnh: remoteforests.org

Chẳng hạn, nếu một giống cây có thể sinh trưởng tốt trong điều kiện khô hạn, cây có cơ hội sống sót cao hơn tại những khu vực đang chịu tác động của biến đổi khí hậu. Nếu cây phát triển nhanh và tạo ra nhiều sinh khối hơn trong cùng điều kiện, lượng các-bon tích lũy cũng có thể tăng lên. Một số nghiên cứu còn tìm cách cải thiện quá trình quang hợp hoặc đặc điểm cấu trúc của cây nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng cây lớn nhanh chưa chắc đã là cây hấp thụ khí nhà kính tốt nhất trong mọi hoàn cảnh. Khả năng tích lũy các-bon còn phụ thuộc vào lượng sinh khối thực sự được tạo ra, thời gian cây tồn tại, lượng các-bon giữ lại trong đất và việc các-bon có được lưu trữ lâu dài hay không. Nếu cây bị chặt rồi đốt, hoặc phần sinh khối nhanh chóng phân hủy, một phần các-bon đã tích lũy có thể quay trở lại khí quyển.

“Siêu cây” có thể giúp Trái đất hạ nhiệt đến đâu?

Nếu được phát triển thành công, các giống cây có đặc tính phù hợp có thể mở ra thêm lựa chọn cho công tác phục hồi rừng, cải thiện khả năng chống chịu của hệ sinh thái và tăng lượng các-bon được lưu trữ trên đất liền. Đây là hướng nghiên cứu đáng quan tâm trong bối cảnh nhiều khu vực đang phải đối mặt với nắng nóng, hạn hán, cháy rừng và suy thoái đất.

Tại Việt Nam, việc bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn là một ví dụ gần gũi về vai trò của hệ sinh thái tự nhiên trong lưu trữ các-bon. Không chỉ hấp thụ các-bon trong thân và rễ, rừng ngập mặn còn giữ lại lượng lớn các-bon trong lớp trầm tích bên dưới. Nghiên cứu tại Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ cho thấy hệ sinh thái này có khả năng lưu trữ các-bon đáng kể trong cả sinh khối và đất. Kết quả đó cho thấy giá trị của việc phục hồi, bảo vệ những hệ sinh thái phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương.

Không chỉ hấp thụ các-bon trong thân và rễ, rừng ngập mặn còn giữ lại lượng lớn các-bon trong lớp trầm tích bên dưới. Nguồn ảnh:dialogue.earth

Trong tương lai, các giống cây có khả năng chịu mặn, chịu hạn hoặc chống chịu sâu bệnh tốt hơn có thể được nghiên cứu để hỗ trợ phục hồi rừng tại những khu vực chịu nhiều sức ép từ thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, việc lựa chọn giống cần dựa trên đặc điểm của từng vùng sinh thái, thay vì chỉ ưu tiên tốc độ tăng trưởng hay khả năng tích lũy các-bon. Đối với rừng ngập mặn, chẳng hạn, giống cây phải phù hợp với chế độ thủy triều, độ mặn, nền đất và điều kiện sống của các loài sinh vật trong khu vực.

Bởi vậy, hướng đi phù hợp không phải là chờ đợi một loại “siêu cây” có thể giải quyết mọi vấn đề khí hậu, mà là kết hợp nghiên cứu giống mới với bảo vệ rừng hiện có, phục hồi hệ sinh thái bản địa và quản lý đất đai bền vững. Những giống cây được cải tiến nếu chứng minh được hiệu quả và an toàn có thể trở thành một phần của giải pháp, bên cạnh các phương pháp đã được áp dụng như khoanh nuôi tái sinh rừng, trồng rừng phù hợp với điều kiện địa phương và hạn chế mất rừng.

“Siêu cây” vì thế có thể là một hướng nghiên cứu của tương lai, nhưng không phải phép màu giúp Trái đất tự hạ nhiệt. Và trong lúc chờ đợi những giống cây mới, bảo vệ những cánh rừng đang tồn tại vẫn là việc cần làm ngay hôm nay: bởi một khu rừng khỏe mạnh không chỉ lưu giữ các-bon mà còn bảo vệ nguồn nước, duy trì đa dạng sinh học và tạo không gian sống cho con người cùng nhiều loài sinh vật khác.