Quản lý mực nước tại vùng đất than bùn: Giữ “kho các-bon” tự nhiên trước nguy cơ phát thải

Giữ nước để bảo vệ “kho các-bon” dưới lòng đất

Không phải vùng đất nào cũng có thể lưu giữ các-bon trong thời gian dài như đất than bùn. Đây là loại đất hình thành khi xác thực vật tích tụ qua nhiều năm trong điều kiện phân hủy không hoàn toàn, thường do môi trường thiếu ô-xy và có độ ẩm cao. Quá trình tích lũy diễn ra chậm, nhưng qua thời gian dài có thể tạo thành những lớp vật chất hữu cơ dày, lưu giữ một lượng các-bon đáng kể dưới mặt đất.

Có thể hình dung đất than bùn giống như một chiếc kho tự nhiên, nơi phần lớn tài sản không nằm trên những tán cây xanh mà ẩn sâu trong lớp đất giàu chất hữu cơ. Khi hệ sinh thái được duy trì trong điều kiện phù hợp, lượng các-bon này có thể được lưu giữ trong thời gian dài. Ngược lại, nếu đất bị tháo khô, đào xới hoặc đốt cháy, “kho” các-bon ấy có nguy cơ trở thành nguồn phát thải khí nhà kính.

Vườn quốc gia U Minh Thượng là một địa điểm có hệ sinh thái rừng tràm và đất than bùn đáng chú ý. Nguồn ảnh: vietnam.panda.org

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khi các vùng đất than bùn bị thoát nước và suy thoái, vật chất hữu cơ có thể phân hủy nhanh hơn, khiến lượng các-bon tích lũy trong đất được giải phóng. Dù chỉ chiếm một phần diện tích đất liền trên thế giới, những vùng than bùn bị suy thoái có thể tạo ra lượng phát thải đáng kể. Vì vậy, bảo vệ đất than bùn không chỉ có ý nghĩa đối với đa dạng sinh học mà còn là một phần quan trọng trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu.

Một trong những yếu tố quyết định tình trạng của hệ sinh thái này là mực nước. Khi nước rút xuống quá thấp, không khí có điều kiện xâm nhập sâu hơn vào các lớp đất hữu cơ. Ô-xy thúc đẩy quá trình phân hủy vật chất hữu cơ, làm tăng phát thải CO₂. Đất càng khô trong thời gian dài, nguy cơ suy thoái và mất đi lượng các-bon tích lũy càng lớn.

Đáng lo ngại hơn, than bùn khô có thể âm ỉ cháy bên dưới bề mặt đất. Khác với những đám cháy chỉ lan trên thảm cỏ hoặc cành lá, cháy than bùn có thể kéo dài, khó phát hiện và khó dập tắt hoàn toàn. Lửa âm ỉ trong lòng đất có thể tiếp tục lan rộng ngay cả khi bề mặt không còn ngọn lửa rõ rệt. Khi đó, một lượng lớn các-bon được giải phóng, đồng thời khói và bụi gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, giao thông và đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, quản lý nước tại vùng than bùn không đơn giản là giữ mực nước càng cao càng tốt. Trong điều kiện đất ngập nước, thiếu ô-xy, vi sinh vật có thể phân hủy chất hữu cơ và tạo ra khí mê-tan, khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt rất mạnh.

Quản lý mực nước phù hợp, giảm phát thải và nguy cơ cháy

Tại Việt Nam, Vườn quốc gia U Minh Thượng (An Giang) là một trong hai vùng rừng đầm lầy than bùn quan trọng nhất còn sót lại ở Việt Nam, đồng thời là Vườn Di sản ASEAN đầu tiên trên đất than bùn của Đông Nam Á. Một nghiên cứu công bố năm 2023 về phát thải mê-tan tại rừng tràm và rừng đầm lầy than bùn ở khu vực này cho thấy mực nước và điều kiện ô-xy hóa khử của đất, nước có liên quan đến sự biến động phát thải mê-tan.

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Nguồn ảnh: wiki

Ở Hội nghị các Bên tham gia Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (COP26) năm 2021, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu, hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020. Giữ nước cho đất than bùn vì thế không chỉ là biện pháp phòng cháy trong mùa khô. Đó còn là cách bảo vệ lượng các-bon đã tích lũy qua thời gian dài, duy trì môi trường sống của nhiều loài sinh vật và hạn chế những tổn thất khó phục hồi đối với thiên nhiên.

Để bảo vệ các vùng đất than bùn, trước hết cần hạn chế những hoạt động làm thay đổi chế độ nước tự nhiên. Việc đào kênh thoát nước, khai thác tài nguyên hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất có thể khiến nước rút nhanh, làm tầng than bùn mất độ ẩm và suy giảm khả năng lưu giữ các-bon. Vì vậy, kiểm soát hệ thống thoát nước, bảo vệ nguồn bổ sung nước và phục hồi những khu vực đã bị khô hạn là những nhiệm vụ cần được ưu tiên.Ở phạm vi rộng hơn, quản lý tốt các vùng đất than bùn góp phần hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam. Khi mực nước được quản lý phù hợp, nguy cơ khô hạn và cháy than bùn có thể giảm, trong khi tác động đến phát thải mê-tan cũng được xem xét trên cơ sở dữ liệu thực tế. Kết hợp phục hồi thủy văn, quan trắc khí nhà kính và sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp các vùng đất than bùn phát huy tốt hơn vai trò của mình trong bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu.