Thêm giải pháp giảm phát thải mê-tan trên đất nghèo dinh dưỡng

Từ vùng đất nghèo dinh dưỡng đến khả năng lưu giữ các-bon

Ở nhiều khu vực, đất sau thời gian canh tác kéo dài, xói mòn hoặc bị khai thác quá mức có thể trở nên bạc màu, nghèo chất hữu cơ và thiếu dinh dưỡng. Trên những vùng đất như vậy, cây trồng thường khó sinh trưởng, trong khi việc phục hồi thảm thực vật cũng cần nhiều thời gian và công sức. Lựa chọn những loài cây có khả năng thích nghi tốt, sinh trưởng tương đối nhanh vì thế trở thành một hướng đi đáng quan tâm trong phục hồi đất và phát triển rừng.

Keo lá tràm là một trong những loài cây được trồng phổ biến tại Việt Nam, phục vụ sản xuất gỗ và nguyên liệu giấy. Loài cây này có khả năng thích nghi với nhiều điều kiện đất đai, đồng thời thuộc nhóm cây họ Đậu có khả năng cộng sinh với vi khuẩn cố định nitơ, giúp chuyển một phần nitơ trong không khí thành dạng cây có thể sử dụng. Đặc điểm đó tạo ra lợi thế nhất định khi trồng trên đất nghèo dinh dưỡng, dù khả năng sinh trưởng thực tế vẫn phụ thuộc vào độ ẩm, độ sâu tầng đất, độ chua, nguồn dinh dưỡng và kỹ thuật chăm sóc.

Điều đáng chú ý là giá trị của keo lá tràm không chỉ nằm ở lượng gỗ thu hoạch được. Trong quá trình phát triển, cây hấp thụ CO₂ thông qua quang hợp, chuyển các-bon thành chất hữu cơ và tích lũy trong thân, cành, lá, rễ. Khi lá và cành rụng xuống, một phần vật chất hữu cơ tiếp tục được đưa vào đất, góp phần hình thành nguồn các-bon hữu cơ trong đất. Vì vậy, một khu rừng được quản lý phù hợp có thể lưu giữ các-bon trong cả sinh khối thực vật và đất.

Bên cạnh keo lá tràm, keo lai, một số loài bạch đàn và các loài cây bản địa phù hợp cũng có thể được xem xét tùy theo điều kiện từng vùng. Mỗi loài có đặc điểm riêng về tốc độ sinh trưởng, nhu cầu nước, khả năng thích nghi và tác động đến đất. Do đó, mục tiêu không nên chỉ là chọn cây lớn nhanh nhất, mà cần tìm được loài cây có thể sống ổn định, tạo sinh khối, duy trì chất lượng đất và mang lại lợi ích lâu dài cho hệ sinh thái.

Keo lá tràm và các loài cây sinh trưởng nhanh có thể góp phần phục hồi đất nghèo dinh dưỡng. Nguồn ảnh: vuoncanh.com.vn

Giảm mê-tan từ đất: Vai trò ít được chú ý của rừng trồng

Khi nhắc đến cây xanh và biến đổi khí hậu, nhiều người thường nghĩ ngay đến việc cây hấp thụ CO₂. Nhưng bên dưới những tán rừng, đất cũng tham gia vào quá trình trao đổi khí nhà kính, trong đó có mê-tan. Đây là khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt mạnh. Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), trong khoảng thời gian 20 năm kể từ khi phát thải, mê-tan có tiềm năng làm nóng Trái đất lớn hơn khoảng 80 lần so với cùng khối lượng CO₂. Ngoài tác động đến biến đổi khí hậu, mê-tan còn góp phần hình thành ô-zôn tầng mặt đất, gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, năng suất cây trồng và hệ sinh thái.

Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26) năm 2021, Việt Nam cam kết hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu vai trò của rừng trên đất nghèo dinh dưỡng có ý nghĩa không chỉ với việc lưu giữ các-bon mà còn với khả năng điều tiết dòng khí nhà kính giữa đất và khí quyển. Ở những khu đất rừng tương đối khô và thông thoáng, quá trình ô-xy hóa mê-tan có thể diễn ra trong các lớp đất có đủ ô-xy. Rễ cây, lớp lá rụng, độ ẩm, độ xốp, hàm lượng chất hữu cơ và nguồn dinh dưỡng đều có thể tác động đến điều kiện sống của vi sinh vật. Khi thảm thực vật phát triển và đất được bảo vệ tốt hơn khỏi xói mòn, môi trường đất có thể thay đổi theo hướng ảnh hưởng đến quá trình trao đổi mê-tan.

Việt Nam cam kết hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Nguồn ảnh: kptchem.com

Điều đó cũng có nghĩa không thể mặc định cứ trồng keo lá tràm hay cây sinh trưởng nhanh là lượng mê-tan phát thải sẽ giảm. Trong điều kiện đất ngập nước hoặc thiếu ô-xy, quá trình phân hủy hữu cơ có thể tạo ra mê-tan; ngược lại, đất khô thoáng có thể tạo điều kiện cho vi sinh vật tiêu thụ mê-tan từ khí quyển. Muốn xác định một mô hình rừng có thực sự giúp giảm phát thải hay không, các nhà nghiên cứu cần đo đạc dòng mê-tan tại hiện trường, theo dõi độ ẩm, nhiệt độ, độ chua, hàm lượng nitơ và các đặc tính đất qua nhiều mùa.

Keo lá tràm và các loài cây sinh trưởng nhanh có thể góp phần phục hồi đất nghèo dinh dưỡng, tạo sinh khối và lưu giữ các-bon nếu được lựa chọn, chăm sóc và quản lý đúng cách. Tuy nhiên, giảm phát thải mê-tan là một mục tiêu cần được kiểm chứng bằng số liệu thực tế, không thể chỉ suy ra từ việc diện tích rừng tăng lên. Khi kết hợp trồng rừng bền vững với đo đạc phát thải và bảo vệ chất lượng đất, những vùng đất từng bạc màu có thể trở thành một phần trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu, đồng thời góp phần thực hiện cam kết giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam.